Okres romantyzmu w muzyce trwał w przybliżeniu od drugiego dziesięciolecia do końca XIX wieku. Przeciwstawiając się racjonalizmowi i umiarowi klasyków romantycy w swej twórczości na pierwszy plan wysuwali wyrażanie gwałtownych emocji, namiętności, nastrojów i dramatów. Melodia bywała asymetryczna i kapryśna, rytmy zmienne, współbrzmienia dysonansowe. Poczucie przynależności narodowej sprawiło, że także i w muzyce dbano, aby wyraźnie rozpoznawalna była odrębność narodowa twórcy, a więc chętnie inspirowano się muzyką ludową. Dotyczyło to zwłaszcza krajów walczących o swą wolność, a więc oczywiście Polski.
Przykładem muzyki opartej na elementach ludowych są niektóre dzieła Chopina - przede wszystkim mazurki. W twórczości Stanisława Moniuszki element narodowy jest jeszcze bardziej wyrazisty; polskie z ducha są pieśni Moniuszki, narodowe są jego opery. W czasach zaborów miały one ogromne znaczenie dla Polaków; podtrzymywały patriotyzm i narodową wolę przetrwania.
Muzyka romantyczna przybliżyła się do literatury; obok form przejętych z klasycyzmu powstawały nowe - analogiczne do gatunków literackich, jak ballada, rapsodia, rozpowszechniła się też pieśń komponowana do romantycznych poezji. Utwory muzyczne często zawierały literackie, programowe treści. Symfonie romantyczne były dłuższe i bardziej skomplikowane od klasycznych, chętnie nadawano im tytuły sugerujące pozamuzyczne wątki, np. Symfonia dantejska. Powstał też nowy typ utworu na orkiestrę - poemat symfoniczny.
Coraz popularniejsze stał się zwyczaj muzykowania domowego, który z pałaców arystokratów rozprzestrzenił się także na mieszczańskie salony. Szczególnie popularne były tam liryczne pieśni wykonywane przez panią domu, krótkie, melodyjne lub taneczne utwory fortepianowe, albo też nastrojowe nokturny i ballady. Uprawiano też muzykę kameralną: grano w duetach, triach, kwartetach.
W miastach powstawało coraz więcej publicznych sal koncertowych i teatrów. Występowali w nich sławni wirtuozi oraz orkiestry. Skład zespołów powiększył się zarówno liczebnie, jak i o nowe instrumenty, aż pod koniec XIX wieku mógł liczyć nawet ponad sto osób. Na ich czele stanęli zawodowi dyrygenci.
Duch romantyzmu szybko zadomowił się w operach i baletach. Tematami operowymi nie były już epizody z mitologii starożytnej, lecz gra wielkich uczuć, baśnie i legendy, wydarzenia z historii narodów. W muzyce wykorzystywano tańce i motywy ludowe; zyskały popularność tańce cygańskie, hiszpańskie, węgierskie, norweskie, w Austrii królował walc. W Polsce, Czechach, Rosji, a także w innych krajach komponowano opery zarówno w treści jak i w muzyce związane z narodem i mające rozbudzić u słuchaczy uczucia patriotyzmu. Tradycyjny podział opery na poszczególne "numery" był coraz mniej wyraźny, aż zanikł zupełnie i przemienil się w nieprzerwanie płynącą za tekstem muzykę dramatu muzycznego.
Równolegle zdobywała popularność bardziej rozrywkowa odmiana opery - operetka.
Cechą szczególną interpretacji romantycznych jest swoboda tempa i rytmu, zwana "tempo rubato". Jednak nadużywanie rubato sprawia, że wykonanie jest manieryczne i nadmiernie sentymentalne.
Instrumenty i zespoły
W muzykowaniu domowym nieocenioną rolę pełnił fortepian, obowiązkowy "mebel" w każdym mieszczańskim salonie. Prócz tego grywano w zespołach kameralnych: triach (skrzypce, wiolonczela, fortepian), kwartetach (dwoje skrzypiec, altówka, wiolonczela). W skład orkiestry symfonicznej weszły nowe instrumenty, jak harfa, czelesta, dzwony, rożek angielski, klarnet basowy i kontrafagot, grupa dęta blaszana składała się z czterech (a nawet ośmiu) waltorni, trąbek, puzonów i tuby. Odpowiednio powiększyła się liczebnie grupa instrumentów smyczkowych. W roku 1840 został skonstruowany saksofon.
Zapisywanie muzyki
Aby jak najdokładniej wyrazić swe intencje kompozytorzy dodawali do nut coraz więcej określeń dotyczących interpretacji muzyki, zwiększyła się także liczba znaków dynamicznych. Tempo utworu określano precyzyjnie przy pomocy metronomu
Kompozytorzy
Słynne dzieła
Niccolo Paganini (1782-1840)