retoryka

Retoryka

(z gr. (techne) rhetorike = (sztuka) wymowy)

      Wiedza teoretyczna na temat wymowy i praktyczna umiejętność przemawiania.
W starożytności - ze względu na ogromne społeczne znaczenie umiejętności publicznego przemawiania i przekonywania słuchaczy - retoryka była jednym z podstawowych elementów kształcenia. Zarówno w starożytnej Grecji, jak i w Rzymie działały liczne szkoły retoryczne, a powstające wówczas traktaty retoryczne uznaje się za najwartościowsze antyczne dzieła naukowe z dziedziny językoznawstwa i teorii literatury. Antyczne traktaty przedstawiały wiele sposobów kształtowania wypowiedzi, a ponadto opisywały środki językowe (tzw. figury retoryczne) pozostające do dyspozycji retora; zawierały również wskazówki co do ich używania oraz przykłady przemówień. W średniowieczu retoryka wchodziła w skład trivium jako podstawowy przedmiot kształcenia szkolnego, a także współtworzyła teorię wymowy kościelnej. Później rola retoryki - począwszy od końca wieku XVII - stopniowo malała (zamiast samodzielnej dziedziny wiedzy humanistycznej dostrzegano w niej jedynie zbiór praktycznych przepisów stylistycznych i zestaw form wypowiedzi). W ostatnich dziesięcioleciach tradycja retoryczna stała się znowu przedmiotem zainteresowania współczesnej lingwistyki (jako narzędzie użyteczne do opisu oddziaływania wypowiedzi na odbiorcę).

      Najważniejszym zadaniem stojącym przed mówcą było bowiem według podręczników retoryki przekonywanie słuchaczy (perswazja). Perswazja zaś polegała na potrójnym oddziaływaniu na słuchacza: dydaktycznym, estetycznym i emocjonalnym. Przemówienie skomponowane zgodnie z prawidłami "sztuki słowa" powinno odbiorcę uczyć (łac. docere), zachwycać (delectare) i poruszać (movere) - w różnych okresach rozwoju retoryki poszczególne elementy tej triady (docere, delectare, movere) wysuwały się na plan pierwszy.

      Teoria retoryki dzieliła pracę nad przemówieniem na pięć etapów:

1. inventio - to przygotowanie materiału, gromadzenie przykładów, ustalanie schematu rozumowania
   
2. dispositio - to praca nad rozplanowaniem zgromadzonego materiału
   
3. elocutio - dopiero w tym momencie mówca zastanawiał się nad stylem przemówienia i dobierał odpowiednie środki językowego przedstawienia (czyli figury retoryczne)
   
4. memoria - polegała na ćwiczeniu pamięci i zapamiętywaniu tekstu mowy
   
5. pronuntiatio (actio) - stosownie do tekstu przemówienia, poruszanej kwestii i osobowości słuchaczy mówca dobierał gesty, mimikę, a także siłę i sposób operowania głosem.

Retoryka zajmowała się zatem nie tylko stylistyczną stroną przemówienia - w obszarze jej zainteresowań znajdowały się też kwestie, które dzisiaj skłonni jesteśmy pozostawić logice, psychologii i teorii sztuki aktorskiej.
Retoryka antyczna pozostawiła po sobie obszerny dorobek teoretyczny (między innymi rozróżnienie trzech stylów retorycznych), a także legendę otaczającą postacie wielkich mówców, wśród których najsławniejsi są Demostenes i Marek Tulliusz Cycero.



Filipika
Sztuki wyzwolone
Trivium