Przy końcu wieku XIX panowała w muzyce wielka różnorodność. Z jednej strony powstawały monumentalne dzieła postromantyczne, z drugiej zaś rodziły się zupełnie nowe kierunki i style. Prawykonania nowych utworów nierzadko wywoływały skandale na koncertach.
Jednym z nowych prądów przeciwstawiających się monumentalizmowi i histerycznej ekspresji późnego romantyzmu był nawiązujący do malarstwa impresjonizm. Narodził się (podobnie jak w malarstwie) we Francji. Dla odmalowania wrażeń i klimatów kompozytorzy poszukiwali nowych współbrzmień, stosowali brzmiące egzotycznie skale, w nowy sposób zestawiali instrumenty. Brzmienia impresjonistów podobnie jak plamy malarskie były ciche i subtelne, a tytuły utworów (np. Światło księżyca) sugerowały obraz, a nie jak u romantyków treści literackie.
Innym nurtem muzyki początków XX stulecia było eksponowanie rytmu i traktowanie go jako pierwszoplanowego elementu muzycznego. Poprzez dodawanie nieregularnych akcentów i częste zmiany metrum rytm stawał się bardzo skomplikowany.
Wielu kompozytorów szukało natchnienia w muzyce ludowej, gdzie (w odróżnieniu od romantyków) ważna była przede wszystkim oryginalność, chropowatość, żywiołowość. Często sięgano do folkloru krajów pozaeuropejskich: Jawy, Meksyku, Indii. Kompozytorzy zainspirowani rytmem i folklorem stworzyli szereg arcydzieł muzyki baletowej, jak choćby: Bolero Ravela, Święto wiosny Strawińskiego, Harnasie Szymanowskiego.
Duży wpływ na muzykę XX wieku miał jazz, muzyka powstała w końcu XIX wieku w Nowym Orleanie (USA), stanowiąca połączenie folkloru przywożonych z Afryki murzyńskich niewolników oraz muzyki europejskiej. Charakterystyczne cechy jazzu to synkopowany, bardzo wyrazisty rytm oraz improwizacja podlegająca regułom zbliżonym do formy wariacyjnej. W początkach wieku XX wieku muzyka jazzowa zyskiwała coraz większą popularność w Stanach Zjednoczonych, a w latach trzydziestych stała się modna w Europie.
Wybujała melodia i coraz bardziej złożona harmonia kompozycji postromantycznych doprowadziła ostatecznie do zaniku poczucia konkretnej tonacji. W końcu odrzucono całkowicie skale dur i moll oraz funkcje harmoniczne. Nowe reguły komponowania za pomocą równorzędnych dwunastu dźwięków są dziełem wiedeńskiego kompozytora Arnolda Schoenberga, twórcy techniki kompozytorskiej zwanej dodekafonią. Utwory pisane techniką dodekafoniczną nie są liczne i nigdy nie zyskały popularności. Wywarły jednak ogromny wpływ na muzykę awangardową XX wieku.
Prądy panujące w sztuce i literaturze polskiej przełomu XIX i XX wieku określamy mianem "młodej Polski". Większość kompozytorów (wśród nich Mieczysław Karłowicz) tworzyło wówczas pod wpływem niemieckiego postromantyzmu. Panujący w muzyce polskiej drugiej polowy XIX wieku akademicyzm i zachowawczość przezwyciężył swym talentem dopiero Karol Szymanowski.
W świecie opery powstało kilka wybitnych dzieł, jednak XX-wieczny teatr muzyczny został zdominowany przede wszystkim przez wywodzący się z rewii, operetki i komedii muzycznej musical. Pierwsze przedstawienia tego typu powstały w Stanach Zjednoczonych w latach dwudziestych XX wieku i zdobywały ogromne powodzenie u publiczności.
Instrumenty i zespoły
W związku ze wzrostem znaczenia rytmu rozrosła się grupa instrumentów perkusyjnych mogących oddać złożone konstrukcje rytmiczne. Wiele instrumentów perkusyjnych zapożyczono z muzyki orientalnej, jazzowej, ludowej.
W związku z powstaniem jazzu upowszechniły nowe rodzaje zespołów muzycznych. Ich podstawę melodyczną stanowiły instrumenty dęte: trąbki, saksofony, klarnety, puzony, sekcję rytmiczną zaś perkusja i grający pizzicato kontrabas. Wynaleziono pierwsze instrumenty elektroniczne: organy Hammonda i fale Martenota.
Zapisywanie muzyki
Obok tradycyjnej notacji wynaleziono zupełnie nowe sposoby zapisywania, a raczej utrwalania muzyki pozwalające zachować nie tylko sama kompozycję, ale równiez sposób jej interpretacji;
-
w roku 1897 opatentowano pianolę za pomocą której utrwalono grę sławnych wirtuozów początku XX wieku (między innymi Rachmaninowa)
-
odkryto sposób zapisu dźwięku na światłoczułej taśmie filmowej, tzw. ścieżkę dźwiękową;
-
w roku 1887 wynaleziono fonograf (nagrywanie na walce) oraz gramofon (nagrywanie na płyty) i wkrótce potem zaczęto dokonywać nagrań płytowych.
Kompozytorzy
Słynne dzieła
Ignacy Jan Paderewski (1860-1941)