przebieg działań wojennych 1914-1918 (1-8)

l. Nota o wypowiedzeniu wojny, doręczona ministrowi spraw zagranicznych Rosji, Siergiejowi D. Sazonowowi, przez ambasadora Niemiec w Sankt Petersburgu, Friedricha Pourtalesa, l VIII 1914 r.
Cyt. za: Pierwsza wojna światowa 1914-1918. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 47, opracowali A. Deruga i J. Derużyna, Warszawa 1960, s. 9.

Rząd cesarski czynił wysiłki od początków kryzysu, aby doprowadzić go do pokojowego rozwiązania. Idąc na spotkanie życzeniu, które wyraził Jego Cesarska Mość cesarz Rosji, Najjaśniejszy Pan cesarz Niemiec w porozumieniu z Anglią starał się pilnie odegrać rolę pośrednika pomiędzy gabinetami Wiednia i Petersburga, kiedy Rosja, nie czekając na wyniki, przystąpiła do mobilizacji całości swych sił zbrojnych lądowych i morskich. W konsekwencji tego zagrażającego przedsięwzięcia, nie uzasadnionego przez żadne posunięcie militarne ze strony Niemiec, Cesarstwo Niemieckie stanęło w obliczu poważnego, grożącego niebezpieczeństwa. Gdyby rząd cesarski zaniedbał środków dla odwrócenia tego niebezpieczeństwa, naraziłby bezpieczeństwo i nawet istnienie Niemiec. W rezultacie Rząd Niemiecki widział się zmuszonym zwrócić się do Rządu Jego Cesarskiej Mości cesarza Wszechrosji nalegając, aby zaniechano powyższych aktów militarnych. Wobec tego, że Rosja odmówiła zadośćuczynienia tej prośbie i zamanifestowała przez tę odmowę, że jej akcja militarna jest skierowana przeciwko Niemcom, mam zaszczyt na polecenie mojego rządu zakomunikować Waszej Ekscelencji, co następuje:
Jego Cesarska Mość Cesarz, mój dostojny władca, w imieniu Cesarstwa przyjmując wyzwanie uważa siebie w stanie wojny z Rosją.


Pytania i ćwiczenia.
1.O jakim kryzysie międzynarodowym jest mowa w tekście ?
2.Jak strona niemiecka ocenia postępowanie Rosjan w tym czasie ?
3.W jakim świetle przedstawione zostały działania niemieckie ?
4.Czy nota w pełni odzwierciedla stan stosunków międzynarodowych w przededniu wybuchu wojny - które z wydarzeń i aspektów zostały pominięte, jak sądzisz, dlaczego ?
5.Zwróć uwagę na konstrukcję dokumentu oraz język użyty przez dyplomatę niemieckiego w 1914 roku. - dokonaj charakterystyki materiału źródłowego.



2. Oświadczenie kanclerza Rzeszy, Theobalda Bethmanna Hollwega, złożone w sejmie Rzeszy, w sprawie pogwałcenia przez Niemcy neutralności Luksemburga i Belgii, z 4 Vm 1914 r.
Cyt za; Wojna światowa i jej następstwa (1914-1927). Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, zesz. 59, w świetle źródeł przedstawił J. Dąbrowski, Kraków 1928 s.1.

Nasze wojsko obsadziło Luksemburg i weszło na terytorium belgijskie2. Rząd francuski wprawdzie oświadczył w Brukseli, że chce szanować neutralność Belgii, dopóki przeciwnik będzie ją szanował. Wiedzieliśmy jednak, że Francja była gotowa do wkroczenia do Belgii. Francja mogła czekać, my nie. Atak Francji na nasze skrzydło nad dolnym Renem mógł był wypaść dla nas katastrofalnie. Byliśmy przeto zmuszeni przejść do porządku dziennego nad słusznym protestem rządu luksemburskiego i belgijskiego.
Krzywdę, jaką przez to wyrządziliśmy, z powrotem naprawimy, skoro nasz cel wojenny zostanie osiągnięty. Kto jest tak zagrożony jak my i walczy o najwyższe dobro, ten nie może myśleć o czym innym, jak tylko o tym, jak by sobie drogę utorować.
' Theobald von Bethmann Hollweg (1856-1921) - polityk niemiecki, reprezentant kół junkierskich. W latach 1909-1917 kanclerz Rzeszy i premier Prus.
2 Belgia została uznana za "państwo niepodległe i wieczyście neutralne" przez wielkie mocarstwa (m.in. Prusy) na mocy traktatu z 19 IV 1839 r. Takie samo zobowiązanie wziął na siebie Wilhelm l w umowie zawartej 11 VIII 1870 r. z Anglią i Belgią. Już na początku XX w. został opracowany tzw. plan Schlieffena (ówczesny szef niemieckiego sztabu generalnego), przewidujący wtargnięcie armii niemieckiej do Belgii i przemarsz najkrótszą drogą na Paryż.

Pytania i ćwiczenia.
1.Czym rząd niemiecki argumentuje konieczność złamania neutralności Belgii i Luksemburga..
Oceń zasadność takiej argumentacji.
2.Który fragment wystąpienia kanclerza Niemiec potwierdza agresywność polityki niemieckiej wobec innych krajów ?
3.Jak wyobrażasz sobie obiecane przez kanclerza "naprawienie wyrządzonych krzywd" ?
4.Co według ciebie oznaczają słowa: "Kto jest zagrożony jak my i walczy o najwyższe dobro, ten..." ?
5.Czy Niemcy rzeczywiście miały podstawy czuć się zagrożonymi ze strony innych państw ?
6.Porównaj sposoby realizacji polityki zagranicznej przez cesarstwo niemieckie ze sposobami stosowanymi przez Bismarcka w czasach zjednoczenia - wyciągnij wnioski.
7.Jak sądzisz, jaki mógł być cel złożenia takiego oświadczenia przez kanclerza Hollwega ?




3. Depesza gen. Josepha Joffre1 do Alexandre'a Milleranda, ministra wojny, o bitwie nad Marną, z 10 IX 1914 r.
Cyt. za: Pierwsza wojna światowa 1914-1918. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 47, opracowali A. Deruga i J. Derużyna, Warszawa 1960, s. 14-15.

Zachowałem daleko idącą ostrożność przy podawaniu wiadomości, dopóki nie otrzymałem wyników zupełnie pewnych i niezaprzeczalnych. Dziś mogę je zakomunikować. Znajdujące się przed naszym lewym skrzydłem w pełnym odwrocie armie nieprzyjacielskie zostały odrzucone na drugą stronę Marny przez armię angielską i armię Francheta d'Espereya3, którzy zyskali, w ciągu czterech dni walk, przeszło sześćdziesiąt kilometrów terenu. Armia Maunoury4 wytrzymała z podziwu godną energią potężny nacisk Niemców, którzy usiłowali uwolnić w ten sposób swoje lewe skrzydło. Wojska Maunoury'ego, od dłuższego czasu znajdujące się w intensywnym ogniu pocisków ciężkiego kalibru, potrafiły odeprzeć wszystkie ataki i przedsięwzięły ruch na północ, ścigając znajdującego się w odwrocie nieprzyjaciela. Dzisiaj niemieckie centrum zaczęło się załamywać. Armia Focha5 podąża naprzód w kierunku Marny, znajdując w terenie ślady przyśpieszonego odwrotu nieprzyjaciela, którego korpusy, zwłaszcza gwardii, doznały wielkich strat Na naszym prawym skrzydle stawiamy zdecydowany opór niezwykle gwałtownym atakom i wszystko każe się spodziewać, że nasz sukces będzie w dalszym ciągu się umacniał.
' Joseph Joffre (1852-1931) - generał francuski, zwycięzca w bitwie nad Marną. W latach 1915-1916 naczelny wódz wojsk francuskich. W 1916 r. dowodził ofensywą wojsk koalicyjnych nad Sommą.
2 5-9 IX 1914 r.
3 Louis Felix Franchet d'Esperey (1856-1942) - generał francuski, marszałek. W 1918 r. naczelny dowódca wojsk sprzymierzonych na Wschodzie.
4 Michel- Joseph Maunoury - generał francuski.
5 Ferdinand Foch (1851-1929) - generał francuski, marszałek. Jako dowódca 9 Armii przyczynił się do zwycięstwa nad Marną. W 1918 r. naczelny dowódca sil sprzymierzonych.


Pytania i ćwiczenia.
1.Dokonaj charakterystyki depeszy gen. Joffre'a.
2.Które fragmenty dokumentu świadczą, że jest to tekst wojskowy ?
3.Jak sądzisz, co w przekonaniu dowódcy francuskiego przesądziło o zwycięstwie francuskim w bitwie nad Marną ?



4. Karol Liefeknecht1 o charakterze I-ej wojny światowej.
Oświadczenie K. Liefeknechta w Reichstagu w sprawie losowania przeciwko
kredytom wojennym z 2 XII 1914 r.
Cyt. za: Pierwsza wojna światowa 1914-1918. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 47, opracowaU A. Deruga i J. Derużyna, Warszawa 1960, s. 18-19.

Swoje głosowanie w sprawie dzisiejszego wniosku uzasadniam jak następuje: ta wojna, której nie chciał żaden z biorących w niej udział ludów, rozgorzała nie dla dobra ludu niemieckiego lub jakiegoś innego. Chodzi tu o wojnę imperialistyczną, wojnę prowadzoną o kapitalistyczne opanowanie światowego rynku, o polityczne opanowanie ważnych terenów, lokaty kapitału przemysłowego i bankowego. Z punktu widzenia wyścigu zbrojeń chodzi tu o wojnę prewencyjną wywołaną wspólnie przez niemiecką i austriacką partię wojenną w pomroce na wpół absolutyzmu i tajnej dyplomacji.

Chodzi o bonapartystowskie przedsięwzięcie w celu zdemoralizowania i zniszczenia przybierającego na sile ruchu robotniczego. Miesiące, które upłynęły, pomimo krańcowego zamieszania wykazały to ze spotęgowaną wyrazistością. Niemieckie hasło "Przeciwko caratowi" służyło - podobnie jak obecnie angielskie i Francuskie hasła "Przeciwko militaryzmowi" - temu celowi, aby najszlachetniejsze instynkty, rewolucyjne tradycje i nadzieje ludu zmobilizować dla rozpalania nienawiści między narodami. Niemcy, wspólnik caratu wzór politycznego zacofania, nie mają żadnego tytułu [do wystąpienia w roli] wyzwoliciela narodów. Wyzwolenie rosyjskiego ludu jak też, niemieckiego ludu musi być ich własnym dziełem(...)

Karol Liebknecht (1871-1919) - działacz i przywódca niemieckiego ruchu robotniczego. W 1912 roku wybrany został posłem do Reichstagu. Jako jedyny głosował 2 XII 1914 roku przeciwko kredytom wojennym. W 1916 roku został aresztowany za udział w demonstracji antyrządowej. Zamordowany przez przeciwników politycznych podczas walki o władzę w ogarniętych rewolucją Niemczech.

Pytania i ćwiczenia.
1.Czym Karol Liebknecht uzasadnia swój protest wobec wniosku o kredytach wojennych ?
2.Które z argumentów ujawniają jego przynależność partyjną i ideową ?
3.Ustosunkuj się do racji przedstawionych przez niemieckiego działacza komunistycznego.
4.Jak myślisz, co Liebknecht rozumiał przez pojęcie "wojny imperialistycznej",
czy "bonapartystowskie przedsięwzięcie"?
5.Jaką rolę przypisał społeczeństwom i ludom walczących państw w I wojnie światowej ?
6.Na ile jego oceny i przewidywania sprawdziły się - uzasadnij odpowiedź.


5. David Lloyd George1 o działaniach wojsk angielskich w Mezopotamii w latach 1914-1915
Cyt. za: David Lloyd George, Wspomnienia wojenne, t. l. Warszawa 1938, s. 305-307.

Pod koniec września 1914 r. stało się rzeczą jasną, że Turcja gotowa jest poprzeć państwa centralne. Wobec tego było rzeczą konieczną przedsięwziąć natychmiastowe kroki dla zabezpieczenia źródeł nafty w Zatoce Perskiej, należących do Towarzystwa Anglo-Persian Oil Co, którego akcjonariuszem został rząd angielski, aby zapewnić sobie dostawy nafty dla floty.
W owym czasie wojska z Indii wysyłane były do Francji, i rząd brytyjski - za pośrednictwem lorda Crewe, ówczesnego sekretarza stanu do spraw Indii - porozumiał się z rządem indyjskim, aby jedna brygada została wyłączona i posłana nad Zatokę Perską: miała tu zająć wyspę Abadan u ujścia Eufratu i osłaniać zbiorniki i rurociągi naftowe. Brygada przybyła na miejsce
23 października 1914 r.

W dwa tygodnie później, 5 listopada, wypowiedzieliśmy wojnę Turcji. Wówczas do Mezopotamii wysłane zostały jeszcze dwie brygady wojska, i
22 listopada oddziały te zdobyły i okupowały miasto Basra - port morski Mezopotamii, położony na zachodnim brzegu szerokiej rzeki Szatt-el-Arab (połączenie Eufratu z Tygrysem) w odległości 70 mil od morza.
Ekspedycja ta chociaż wysłana w porozumieniu z rządem angielskim i podlegająca ogólnej umowie, w myśl której wszelkie wydatki sił indyjskich poza ich zwykłym kosztem utrzymania powinny być pokrywane z funduszów imperialnych - podlegała wyłącznie władzom wojskowym w Indiach.

Pod groźbą ataku Turków rząd indyjski wysłał do Mezopotamii - bardzo niechętnie - jeszcze jedną brygadę w lutym, a kiedy położenie ekspedycji stawało się coraz niebezpieczniejsze, kazano mu stanowczo wzmocnić ją w marcu czwartą brygadą. Tymczasem ekspedycja rozszerzyła zajęty przez siebie teren, zajmując miasto Kurna, u zbiegu Tygrysu i Eufratu, 50 mil powyżej Basry. W ten sposób panowała nad całym biegiem rzeki Szatt-el-Arab.

l kwietnia rząd indyjski, nie czekając na zezwolenie Ministerstwa Indii w Londynie, postanowił zorganizować ekspedycję jako odrębny korpus armii. Dla uzupełnienia jego drugiej dywizji posłane zostały jeszcze dwie brygady; naczelnym dowódcą korpusu mianowany został generał Nixon. Polecono mu poczynić przygotowania do zajęcia całego wilajetu2 Basry, a następnie - do marszu na Bagdad.

Złoża naftowe położone były na wschód od Szatt-el-Arab, nad jej dopływem, rzeką Karun, a rurociągi biegły wzdłuż lewego brzegu rzeki do wyspy Abadan.
19 kwietnia rząd angielski zażądał, aby korpus ruszył naprzód i wystąpił przeciw Turkom w tym rejonie. Tegoż dnia generał Nixon zażądał posiłków, których jednak rząd indyjski odmówił. Rząd angielski poparł to stanowisko i dodał ostrzeżenie przed prowadzeniem operacii na wielką skalę: "Należy odrzucić wszelkie propozycje, związane z możliwym żądaniem zbyt wielkich posiłków.[...] Nasza obecna pozycja jest strategicznie mocna i nie możemy sobie teraz pozwolić na ryzyko, jakie pociągałoby za sobą zbytnie rozszerzanie frontu. W Mezopotamii musimy postępować ostrożnie".

Wówczas gen. Nixon wysłał część armii, pod dowództwem generała Townshenda, polecił zająć Amarę, położoną o 90 mil nad Tygrysem - uzyskując w ostatniej chwili zgodę rządu angielskiego. Obie operacje udały się, i 3 czerwca Amara została zajęta. Wówczas, w okresie straszliwych upałów, wojsko ruszyło dalej w górę Eufratu aż do Nazarieh, oddalonego o 68 mil od Kumy. Rząd indyjski zapragnął teraz dalszych sukcesów i uzyskał zgodę sir Austena Chamberlaina - ówczesnego sekretarza stanu do spraw Indii - na wysłanie Townshenda w kierunku Kutu, odległego o 150 mil od Amary w górę Tygrysu. Po zaciekłej walce Kut-el-Amara zostało zdobyte 29 września 1915 r.

W listopadzie 1914 r. pomysł marszu na Bagdad został porzucony zarówno przez Ministerstwo Indii, jak i przez wicekróla, który wytoczył przeciw tej koncepcji poważne argumenty. Ale późniejsze sukcesy skłoniły rząd indyjski do popierania projektu i do wszczęcia starań, aby rząd angielski pozwolił generałowi Nixonowi na przeprowadzenie tej operacji3.

' David Lloyd George (1863-1945) - brytyjski mąż stanu, jeden z 19 przywódców Partii Liberalnej. W latach 1916-1922 premier rządu brytyjskiego. Jeden ze współtwórców traktatu wersalskiego.
2 Wilajet - województwo.
3 Do zdobycia Bagdadu przez wojsko angielskie nie doszło.

Pytania i ćwiczenia.
1.Na podstawie relacji Davida Lioyda Georga przedstaw i oceń cele polityczne Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie.
2.W jakich okolicznościach doszło do wypowiedzenia wojny Turcji ?
3.Na czym polegała działalność wojsk brytyjskich w Mezopotamii przeciwko
Turkom ?
4.Porównaj sposób prowadzenia wojny na Bliskim Wschodzie z wojną w Europie - z czego wynikają dostrzeżone różnice ?


6. Układ sojuszniczy między Królestwem Włoch, Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii, Republiką Francuską oraz Cesarstwem Rosyjskim, zawarty w Londynie 26 IV 1915 r.
Cyt. za: Historia Powszechna 1789-1918, wybór tekstów źródłowych, przygotowali: L. Jaśkiewicz, I. Rusinowa, T. Wituch, Pułtusk 1997, s. 194-195.

Art.2
Ze swej strony, Włochy zobowiązują się, używając wszelkich środków jakimi dysponują, prowadzić wojnę w sojuszu z Francją, Wielką Brytanią i Rosją przeciwko wszystkim państwom znajdującym się z nimi w stanie wojny.

Art.4
Na traktacie pokojowym Włochy uzyskają Trentino, Tyrol przedalpejski do jego naturalnej i geograficznej granicy (granica Brenneru), jak również Triest, hrabstwa Gorycji i Gradyski, całą, Istrię, ażdo Quarnero (...) i wyspy istryjskie Cherso, Lussin,
jak i małe wyspy (...).

Art. 5
Włochy uzyskają również prowincję Dalmacji w jej obecnych granicach administracyjnych, od Lisaricy i Tribanii na północy, a na południu aż do Przylądka Planka, wzdłuż linii biegnącej działem wód, tak, aby pozostały w obrębie terytorium włoskiego wszystkie doliny i cieki wodne wpływające do Sebenico (...). Uzyska ona także wszystkie wyspy na północ i zachód od Dalmacji (...), z wyjątkiem jedynie: Wielkiej i Małej Zirony, Bua, Solty i Brazzy (...).

Aneks do art. 5
Następujące terytoria adriatyckie, wymienione niżej, zostaną przez cztery Mocarstwa przyznane Chorwacji, Serbii i Czarnogórze: Nad północnym Adriatykiem całe wybrzeże poczynając od zatoki Volosca na granicy Istrii, aż do pomocnej granicy Dalmacji, a więc całe pobrzeże węgierskie i całe pobrzeże chorwackie wraz z portem Fiume i małymi portami Novi i Carlopage, a także z wyspami: Veglia, Pervichio, Gregorio, Goli i Arbe. A nad południowym Adriatykiem (w regionie interesującym Serbię i Czarnogórę) całe wybrzeże od Przylądka Planka, do rzeki Drin, z ważnymi portami Raguza, Cattaro, Antivari, Dulcingo, San Giovanni di Medua (...). Port Durazzo zostanie przyznany niepodległemu państwu muzułmańskiemu Albanii.

Art. 6
Włochom zostanie przyznana pełna suwerenność nad Valorą, wyspą Saseno i terytorium odpowiednio rozległym, aby zapewnić obronę tych punktów (...).

Art. 7
Jeśli Włochy obejmą Trentino i Istrię, zgodnie z warunkami art. 4, Dalmację i wyspy na Adriatyku w granicach określonych artykułem 5 i Zatokę Valony (art.6), a także, jeśli część środkowa Albanii zostanie zastrzeżona dla utworzenia tam małego, autonomicznego i neutralnego Państwa - Włochy nie będą się sprzeciwiać temu, że części północne i południowe Albanii zostaną, jak to jest pragnieniem Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji, podzielone między Czarnogórę, Serbię i Grecję (...). Włochy zostaną upoważnione do reprezentowania państwa Albańskiego w jego stosunkach zewnętrznych. Włochy zgadzają się, ze swej strony, pozostawić, w każdym wypadku, na wschód od Albanii terytorium wystarczające dla ustanowienia wspólnej granicy między Grecją a Serbią, na zachód od Jeziora Ochrydzklego.

Art. 8
Włochy uzyskają pełną suwerenność nad okupowanymi przez nie obecnie wyspami Dode-kanezu.

Art. 9
Ogólnie, Francja, Wielka Brytania i Rosja uznają, iż Włochy są zainteresowane w utrzymaniu równowagi sił na Morzu Śródziemnym i że powinny, w wypadku całkowitego bądź częściowego rozbioru Turcji azjatyckiej, uzyskać odpowiednią część w rejonie śródziemnomorskim przylegającym do prowincji Adalia, gdzie Włochy nabyły już prawa i zabezpieczyły interesy (...).

Art. 13
W wypadku powiększenia przez Wielką Brytanię i Francję ich posiadłości kolonialnych w Afryce kosztem Niemiec, oba te Mocarstwa uznają, w zasadzie, iż Włochy będą mogły domagać się odpowiednich rekompensat, zwłaszcza w uregulowaniu na ich korzyść granic kolonii włoskich w Erytrei, Somalii, Libii kosztem odpowiednich kolonii francuskich i brytyjskich (...).

Art. 16
Niniejszy traktat pozostaje tajny (...)

Pytania i ćwiczenia.
1.Do czego zobowiązują się układające strony ?
2.Co faktycznie oznaczało wejście tego układu w życie ?
3.Na mapie ówczesnej Europy zaznacz te obszary, które w przypadku zwycięstwa koalicji miały znaleźć się w sferze wpływów włoskich. Na ile takie określenie posiadłości włoskich były zgodne z oczekiwaniami tego państwa i jego zainteresowaniami terytorialnymi przed 1914 rokiem?
4.Do czego zobowiązywały się Włochy w kwestii przyszłego porządku na
Bałkanach ? Jak sądzisz, dlaczego ?
5.Dlaczego układ ten miał posiadać klauzulę tajności ? - uzasadnij odpowiedź



7. David Lloyd George o znaczeniu frontu włoskiego w 1915 r.
Cyt. za: David Lioyd George, Prawda o Traktacie Wersalskim, Warszawa 1938, s. 289-290.

W tydzień po podpisaniu traktatu londyńskiego baron Sonnino1 zawiadomił rząd austriacki, że Włochy "zmuszone są wyrzec się nadziei na porozumienie [...] stwierdzają, że od tej chwili odzyskują całkowitą swobodę postępowania i uważają traktat sojuszu z Austro-Węgrami za przekreślony i nieważny". Włochy wypowiedziały wojnę - rzuciły w bój miliony swojej najlepszej młodzieży; żołnierze włoscy okazali w walce wielkie zalety, godne tradycji narodu, który kiedyś już potrafił swoją odwagą i talentem zbudować imperium światowe i kierować nim. Włochy poświęciły w wojnie wiele i ich ofiary były istotnie ciężkie.

Ale heroizm żołnierzy włoskich nie mógł zmienić faktu, że kierownicy polityki włoskiej zdecydowali się na wojnę nie w imię prawa międzynarodowego ani dla obrony małych narodów przed butą i chciwością wielkich potęg militarnych, lecz wyłącznie w rezultacie transakcji, która miała zapewnić ich krajowi pewne materialne korzyści. Hasło "Italia Irredenta"2 budziło w sercach i uczuciach Włochów wielki oddźwięk patriotyczny - ale umowa zawarta z Ententą obejmowała aneksję terytoriów, których ludność nie miała nic wspólnego z narodem włoskim; chodziło tu o Niemców, Słowian, Turków i Greków. Ten wąski punkt widzenia, nie wychodzący poza własne interesy narodowe, napotykaliśmy stale w stosunkach z politykami i wojskowymi włoskimi w ciągu całej wojny. Z trudnością tylko mogliśmy uzyskać od Włochów poparcie dla jakiejkolwiek imprezy militarnej, lądowej czy morskiej, która nie dotyczyła wyraźnie i bezpośrednio interesów włoskich, choć mogła mieć wielkie znaczenie dla wspólnej sprawy sprzymierzonych. Ciężary ekspedycji do Salonik, która miała na celu obronę Bałkanów i Turcji przed całkowitym uzależnieniem od mocarstw centralnych, ponosić musiały niemal wyłącznie Anglia i Francja; gdyby jednak Niemcy i Austria nie zostały powstrzymane na tym froncie, Włochy stałyby się kolejną ofiarą ich zwycięskich armii. Nawet rozbicie Turcji, w którego wyniku Włochy miały otrzymać pokaźną zdobycz terytorialną, pozostawione zostało głównie armii brytyjskiej. Włosi nie chcieli przyłączyć się do wspólnego planu floty angielskiej i francuskiej, mającego na celu utrzymanie kontroli nad Morzem Śródziemnym i obronę tej ważnej drogi morskiej przed atakami nieprzyjacielskich łodzi podwodnych; nie chcieli narażać swojej floty na ryzyko, z jakim związany byłby jej udział we wspólnej akcji pod jednolitym dowództwem. Włosi twierdzili, że wypełniają całkowicie swoje zobowiązania wobec Aliantów, wiążąc armię austriacką na froncie włoskim i zmuszając ją w ten sposób do odciągania poważnych sił z frontu rosyjskiego. Nawet jednak na swoim froncie nie spieszyli się do zaatakowania z całą mocą armii państw centralnych.

' Sidney Sonnino (1847-1924) - minister spaw zagranicznych Wioch w latach 1914-1919. "Italia Irredenta" - Wiochy nie wyzwolone. Chodzi o ziemie z ludnością włoską znajdujące .się pod panowaniem Austro-Węgier.


Pytania i ćwiczenia.
1.W jakich okolicznościach doszło do przystąpienia Włoch do wojny ?
2.Jakie były, według autora wspomnień, cele polityczne Włoch w tej wojnie ? Czy Włosi spełnili oczekiwania Ententy jako sojusznicy ?
3.Jak Lloyd George ocenia przydatność i dokonania militarne Włoch w tej wojnie ?
4.Ustosunkuj się do jego opinii i uzasadnij swoje zdanie ?



8. Sprawozdanie nadzwyczajnej komisji śledczej o użyciu przez wojska niemieckie gazów trujących na froncie wschodnim, nad brzegami Bzury i Rawki, z 31 V 1915 r.
Cyt. za: Pierwsza wojna światowa 1914-1918. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 47, opracowali A. Deruga i J. Derużyna, Warszawa 1960, s. 23-24.

O czwartej godzinie nad ranem, kiedy większość żołnierzyl spala w swoich okopach, posterunki ochronne zwróciły uwagę na szereg wybuchów, jakie dały się słyszeć od strony pozycji niemieckich, które znajdowały się bardzo blisko od naszych okopów w odległości wahającej się w granicach od 80 do 600 kroków. Nasi żołnierze zauważyli, iż Niemcy coś zapalają przed swymi okopami. Zaraz po wybuchach dał się słyszeć syk i nad okopami nieprzyjacielskimi zaczęły się ukazywać kłęby jasnego dymu, koloru źółto-zielonego. Kłęby tego dymu, wciąż gęstniejąc, przybrały kształt gęstej mgły, która zwartą powłoką zakryła całe pozycje niemieckie. W tym samym czasie dmący w naszą stronę niezbyt silny, ale stały wiatr, poniósł obłok wypuszczonego gazu na nasze pozycje. Gaz sunął naprzód jak nie dająca się przebić wzrokiem zasłona, wysokości trzech metrów na całej długości frontu. Ujrzawszy nadciągającą chmurę i przypuszczając, iż wrogowie wypuścili zasłonę dymną, w ślad za którą rozpocznie się atak na bagnety, nasi żołnierze weszli głębiej do okopów, w celu spotkania wrogów. Ale skoro tylko gaz dotarł do okopów i ludzie wciągnęli go kilka razy do płuc, natychmiast ujawniło się jego niszczące działanie.

Mdły, słodko-cierpki gaz tamował oddech w gardle, wywołując u ludzi duszenie się. W ustach zjawiał się cierpki metalowy smak, błony śluzowe dróg oddechowych ulegały zapaleniu, wszystkie wewnętrzne organy, poczynając od dróg oddechowych, kończąc na organach trawienia, męcząco paliły. Ci żołnierze, którzy więcej od innych wciągnęli do płuc śmiercionośnego gazu, jak też ci, którzy z przyzwyczajenia kładli się na ziemi, gdzie gaz był gęstszy, na skutek swego ciężaru, wkrótce tracili przytomność i umierali. Twarze ich stawały się sine i puchły, zaś innych twarze czerniały, jak gdyby zostały zwęglone. U innych z gardła, nosa i uszu trysnęła krew, z ust sączyła się krwawa piana. Równocześnie ciekły łzy od gazu, bolały oczy, pojawiały się mdłości i wymioty, a następnie bolesny kaszel i plucie krwią. [...]
Tymczasem, kiedy wypuszczony przez wrogów obłok przeszedł przez nasze pozycje i powoli oddalił się, rozpoczął się atak Niemców. Żołnierze, którzy pozostali w okopach, cierpiący i chorzy, pozbawieni sił, dźwignęli karabiny, aby odeprzeć atak, ale wszystkie części metalowe na karabinach były pokryte warstwą gazu, zamki karabinów zardzewiały i nie działały. Niezwłocznie na zmianę tych żołnierzy rzucono do boju świeże oddziały z rezerwy znajdującej się w pobliżu. [...]

Nie mniej śmiercionośne działanie wywierały gazy na zwierzęta i przyrodę. Wszystko, co żyło, a co trafiało w zasięg działania gazu, natychmiast ginęło: w polu znajdowano martwe zające i kuropatwy, konie padały, a wzdęte ich trupy ulegały rozkładowi. Ziemia pokryła się czerwono-burą powłoką, żyto zwiędło i wydawało się jak spalone. Liście na drzewach skręcały się, jak gdyby pod wpływem silnego żaru, i usychały. Ptaki siedzące na drzewach padały martwe2.
' Mowa jest o wojskach rosyjskich, a mianowicie o 23, 53 i 55 pułkach syberyjskich na linii przedniej oraz 9. 10, 54 i 56 pułkach strzelców syberyjskich na linii rezerwowej. Ten odcinek frontu obejmował następujące miejscowości: Białynin. Zakrzew, Sucha. Borzymów, Czerwona Niwa, Guzów, Wola Szydłowska. Tartak Bolimowski.

2 Niemcy użyli w tym ataku chloru. Zginęło wówczas 11 tyś. Rosjan, strzelców syberyjskich. Używanie gazów trujących stanowiło zbrodnię wojenną, gdyż było zakazane przez deklarację uchwaloną na I Haskiej Konferencji Pokojowej, która odbyta się 18 V-29 VII 1899 r. na przedmieściu Hagi w Maison du Bois. Po raz pierwszy wojska niemieckie użyły gazów trujących na froncie zachodnim 22 IV 1915 r. w bitwie pod Ypres.


Pytania i ćwiczenia.
1. Jak wyglądał sposób użycia gazów trujących przez stronę niemiecką w wojnie ?
2. Co przyczyniło się do zwiększenia efektu zaskoczenia Rosjan poprzez użycie gazów ?
3. Jakie były konsekwencje zastosowania tego środka walki ?
4. Dokonaj charakterystyki źródła, jego konstrukcji i języka ?
5. Jaki był, według przytoczonego sprawozdania, skutek użycia gazu dla okolicy objętej działaniami wojennymi ?
6. Czym różniła się I wojna światowa od dotychczasowych konfliktów zbrojnych, w swoim charakterze i konsekwencjach dla objętej wojną ludności ? - uzasadnij odpowiedź

(później)