HISTORIA ARCHEOLOGII

Egipt

	Kamień z Rosetty

Archeologia Egiptu rozpoczęła się w 1798 r. wraz z inwazją Egiptu podjętą przez Napoleona Bonaparte. Zabrał on ze sobą grupę uczonych, którzy mieli zająć się dokumentacja starożytnych ruin. Rezultatem ich prac było dzieło Description de l' Egypte, wspaniale ilustrowane rycinami Vivanta Denona, wydane w latach 1808-25. Odkryty przypadkowo tzw. kamień z Rosetty, zawierający tekst dekretu Ptolomeusza V, zapisany w trzech rodzajach pisma - w hieroglificznym, demotycznym i alfabecie greckim, stał się podstawą do odczytania przez Jean-François Champolliona pisma hieroglificznego w 1822 roku. Po wyprawie Napoleona nastała w Europie wielka moda na egipskie zabytki, która spowodowała nie tylko zorganizowane poszukiwania, ale i rabunek egipskich grobowców. Złą sławę zdobył w tym względzie m.in. Giovanni Battista Belzoni.
 Nowy okres uporządkowanych badań archeologicznych w Egipcie nastał po założeniu przez francuskiego archeologa Auguste Marietta - Egipskiej Służby Starożytności oraz Muzeum Egipskiego w Kairze.
Ważną postacią dla rozwoju archeologii tego obszaru był też brytyjski archeolog Flinders Petrie, który prowadził liczne wykopaliska w Egipcie oraz w Palestynie pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Opracował on zasady systematycznych wykopalisk, które zawarł w pracy Methods and Aims in Archaeology opublikowanej w roku 1904.
 

Mezopotamia

Archeologia Mezopotamii zaczęła się szybko rozwijać w pierwszej połowie XIX wieku. Inspiracją były usiłowania odnalezienia, znanych z Biblii, wielkich miast Mezopotamii: Niniwy - stolicy Asyrii i Babilonu - stolicy państwa babilońskiego, miasta, w którym miała się wznosić biblijna wieża Babel. Pierwszymi archeologami w Mezopotamii byli zachodni dyplomaci akredytowani w Mosulu, rozkopujący osadnicze wzgórza (telle), które kryły ruiny dawnych stolic Asyrii.

	Irak, Chorsabad (starożytne Dur Szarrukin). Widok fragmentu fasady pałacu asyryjskiego króla Sargona II odkrytego przez P.E Bottę. Fasadę dekorują reliefowe przedstawieniami skrzydlatych byków.

Francuz Paul-Emil Botta, wykopami na wzgórzu Kujundżyk w Mosulu, rozpoczął w roku 1842, pierwsze systematyczne wykopaliska w Mezopotamii. W tym samym roku przeniósł się z pracami do Chorsabadu, gdzie odkrył pałac asyryjskiego króla Sargona II (721-703 r. przed Chr.). Odsłonięte tam płaskorzeźby zostały zdemontowane i wysłane do Paryża, gdzie w 1847 otwarto w Luwrze pierwszą na świecie galerię sztuki asyryjskiej. Wkrótce potem (1849-50) ukazała się też publikacja odkryć, zawierająca doskonałe rysunki i plany wykonane przez E. Flandina.

Drugą wielką postacią, związaną z początkami archeologii Mezopotamii, był Anglik Austen Henry Layard, który w latach 1845-51 prowadził wykopaliska w Nimrud i w Mosulu, na wzgórzach Kujundżyk i Nebi Yunis, leżących w obrębie starożytnej Niniwy. Swoje badania Layard opisał w Niniveh and Its Remains, Londyn 1849 (tłumaczenie na język polski - W poszukiwaniu Niniwy, Warszawa 1983).

Wykopaliska te zdominowane były poszukiwaniem spektakularnych zabytków, które miały wzbogacić kolekcje starożytności w muzeach wielkich europejskich stolic. Ruiny starożytnych pałaców badano kopiąc tunele wzdłuż ścian, dekorowanych płaskorzeźbionymi reliefami, które demontowano i wywożono. Na mniej efektowne zabytki, a zwłaszcza na ceramikę, nie zwracano wówczas uwagi.
 

	Irak. Nimrud (starożytne Kalhu). Demontaż jednego ze skrzydlatych byków - strażników bram (lamassu), z pałacu asyryjskiego króla Aszurnasiapli II, odkrytego przez A. H. Layarda.

	Irak. Nimrud (starożytne Kalhu) Transport jednego ze skrzydlatych byków - strażników bram (lamassu), z pałacu asyryjskiego króla Aszurnasiapli II, odkrytego przez A. H. Layarda.

Odczytanie pisma klinowego przez Henry Creswicke Rawlinsona w roku 1846 miało ważny wpływ na dalszy rozwój badań cywilizacji Dwurzecza.
Pod koniec XIX wieku wykopaliska na południu Mezopotamii - francuskie w Tello (starożytne Girsu) i amerykańskie - w Nippur, przyniosły odkrycie zapomnianego ludu Sumerów.
Na przełomie XIX i XX wieku do wykopalisk w Mezopotamii włączyli się Niemcy - Babilon (1899), Aszur (1903). Badania podjęte przez architektów: Roberta Koldeway'a i Waltera Andrae były prowadzone metodycznie i dokładnie. Wypracowali oni tzw. architektoniczną metodę pracy w archeologii, polegającą na kopaniu w obrębie zespołów budowlanych, zwracając szczegółową uwagę na ich kontekst architektoniczny.

Egea

Archeologię egejską zapoczątkował w latach 70-tych XIX wieku Heinrich Schliemann, odkrywca świata kultury mykeńskiej. Nowatorskie w jego badaniach było to, że oparł się w nich na źródłach pisanych. Były też prowadzone systematycznie. Wbrew opiniom ówczesnych autorytetów naukowych uznał, że w Iliadzie oraz w Odysei Homera opisane są fakty historyczne, a zawarte w nich dane topograficzne należy uznać za wiarygodne. Wykorzystując dane topograficzne, zawarte w obu dziełach, ziścił swoje marzenia odkrywając Troję oraz Mykeny.
W 1900 Artur Evans rozpoczął wykopaliska na Krecie, gdzie odkrył, utożsamiany z mitologicznym labiryntem Minotaura, pałac w Knossos. Odkrycia Evansa dały początek badaniom nad, dotychczas nie znaną, cywilizacją minojską.
 

Grecja

Początki archeologii Grecji kontynentalnej także zaczynają się w drugiej połowie XIX wieku. W latach 1875-81 Ernest Curtius, z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego, prowadził pierwsze badania w Olimpii, świętym okręgu Zeusa. W świątyni Zeusa stał jeden z siedmiu cudów antycznego świata - chryzelefantynowy posąg boga wykonany przez Fidiasza, słynnego greckiego rzeźbiarza z V wieku przed Chr. Z Olimpią związane też były, odbywające się co 4 lata, ogólnogreckie igrzyska sportowe ku czci Zeusa. Wykopaliska te stanowiły inspirację dla barona Pierre de Coubertina i jego idei odrodzenia igrzysk olimpijskich (Ateny 1896).
 

Pradzieje Europy

W XIX wieku zainteresowano się też archeologicznymi badaniami pradziejów człowieka na terenie Europy. Pierwsze paleolityczne narzędzia kamienne rozpoznano - jako narzędzia - dopiero pod koniec XVIII wieku. Znajdowano je w kontekstach geologicznych, które wskazywały na ich odległy wiek. Przeczyło to obowiązującym wówczas wyliczeniom, opartym na przesłankach z Biblii, według których człowiek miał istnieć na Ziemi od roku 4004 przed Chr.
W 1819 r. C.J. Tompsen, klasyfikując zabytki pradziejowe z muzeum w Kopenhadze, opublikował tzw. system trzech epok. Dzielił on dzieje ludzkości na trzy, kolejno po sobie następujące, stadia, przyjmując jako kryterium stopień rozwoju technologicznego. Zgodnie z tym systemem narzędzia kamienne (najstarsze) zastąpione zostały narzędziami z brązu a te, z kolei, narzędziami z żelaza. Ten system ustalania względnej chronologii zabytków pradziejowych pozwolił na ich uporządkowanie i właściwą interpretacje, przyczyniając się w istotny sposób do rozwoju badań nad pradziejami Europy. Następujące po sobie epoki kamienia, brązu i żelaza nadal są podstawą chronologii pradziejowej. System ten został jednak znacznie zmodyfikowany m.in. przez dalsze podziały w obrębie tych epok. Na przykład epokę kamienia podzielono na trzy okresy: paleolit, mezolit i neolit. Paleolit podzielono na dolny (starszy), środkowy i górny (młodszy).
Pod koniec XIX dokonano licznych prehistorycznych odkryć we Francji i Hiszpanii. Należą do nich znaleziska rzeźby i malarstwa jaskiniowego z epoki górnego paleolitu (ok. 30 000 - 10 000 przed Chr.) w jaskini Altamira w Hiszpanii, czy jaskiniach Les Eyzies we Francji.

<< Narodziny archeologii