Motywy literackie

LABIRYNT

 

      Budowla o tak skomplikowanym układzie pomieszczeń, aby osoba nie mająca planu nie mogła znaleźć wyjścia.
      W starożytności labirynty chroniły tajemnice, skarby, sekrety. Najsłynniejszy z nich to labirynt zbudowany według mitologii greckiej przez Dedala na Krecie. W nim król wyspy Minos ukrył swego szpetnego syna Minotaura, którego później zabił Tezeusz dzięki wskazówkom Ariadny (nić Ariadny).
      Przenośnie słowo "labirynt" oznacza wszelką gmatwaninę, skomplikowaną strukturę, sytuację zagubienia, poczucie obcości.
 

1. Starożytny labirynt skrywający skarb przedstawił Bolesław Prus w powieści "Faraon". Bogactwa egipskich kapłanów ukryto w plątaninie sal i korytarzy, a odnalezienie drogi umożliwiały instrukcje zaszyfrowane w hymnie religijnym.
2. Podobną jak w "Faraonie" funkcję pełni labirynt biblioteki klasztornej w "Imieniu róży" Umberta Eco. Utrudnia dostęp do zakazanych, niebezpiecznych ksiąg, a jego tajemnicę znają nieliczni zakonnicy. Ale błądzenie bohaterów w bibliotece można także odczytać metaforycznie jako obraz trudnego procesu dochodzenia do wiedzy. Najważniejsze księgi, przedmiot intelektualnej fascynacji bohaterów, ukryte są w sercu biblioteki. Układ sal biblioteki-labiryntu jest odbiciem geografii świata według średniowiecznych wyobrażeń (oznaczone literami pomieszczenia układają się w krainy i kontynenty).
3. Z odwrotną sytuacją mamy do czynienia w sławnej powieści Jamesa Joyce'a "Ulisses". W "Imieniu róży" labirynt sal bibliotecznych przypominał świat, w "Ulissesie" zaś ulice Dublina, które przemierzają Leopold Bloom i Stefan Dedalus, stają się labiryntem.
4. Przedstawione w powieści Franza Kafki "Proces" zabłąkanie bohatera, Józefa K., w korytarzach urzędów, biur, mieszkań, domów ma znaczenie symboliczne. Bohater nie rozumie świata, w którym żyje, jest człowiekiem samotnym, zagubionym, daremnie poszukującym powodu oskarżenia. Życie bohatera "Procesu" - a więc, według Kafki, życie każdego z nas - przypomina błądzenie po labiryncie, z którego nie sposób się wydostać.

      Pewne dzieła literackie upodabniają się do labiryntu poprzez formę i kompozycję. Przykładem takiego utworu są "Baśnie z tysiąca i jednej nocy", które zmuszają czytelnika do śledzenia wielu opowieści zanurzonych jedna w drugiej (kompozycja szkatułkowa). Niekiedy sposób poznawania tekstu literackiego przypomina pokonywanie labiryntu. Julio Cortazar proponuje, by jego powieść "Gra w klasy" odczytywać za każdym razem w innej kolejności rozdziałów. Powieść czytana w ten sposób przy każdej kolejnej lekturze staje się nowym, niepowtarzalnym dziełem.