Kulturowe przyczyny odrodzenia

Także tych przyczyn wypada wymienić kilka. Jedną z nich - symboliczną datą kończącą średniowiecze - jest upadek Konstantynopola (1453). Na wiele lat przed tym wydarzeniem z Bizancjum do Europy przedostawali się uczeni poszukujący schronienia, a wraz z nimi nieznane dotychczas teksty antycznych filozofów pisane po grecku. Rozbudziły one zainteresowanie grecką filozofią i wpłynęły na rozwój nauk filologicznych.

Kolejnym ważnym czynnikiem jest kryzys potęgi papiestwa. XIV wiek to prawie w całości okres "niewoli awiniońskiej" - papież wraz z kurią pozostaje w Awinionie, a w Italii co jakiś czas dochodzi do wyboru antypapieża. Bywa i tak, że jednocześnie i trzech duchownych ogłasza siebie prawowitymi Namiestnikami Chrystusa. Jest to tak zwana schizma zachodnia, której kres kładzie dopiero sobór w Konstancji (1414-1418). Nic więc dziwnego, że wzrok Rzymian pozbawionych splendoru dworu papieskiego coraz częściej kierował się w przeszłość, ku antycznej świetności miasta.

Kolejnym ważnym czynnikiem jest wynalazek Jana Gutenberga: ruchoma czcionka drukarska (ok. 1440). Nie jest zapewne tak, że był on efektem odrodzenia albo że sam je wywołał; ale z całą pewnością walnie przyczynił się do jego triumfu. Dzięki tańszym - bo drukowanym już w dużych nakładach - książkom idee renesansowe, humanistyczne i reformacyjne docierają do każdego zakątka Europy.