Jonasz

Prorok starotestamentowy; jego imię nosi księga biblijna zaliczana do ksiąg Proroków Mniejszych (jedna z najkrótszych zresztą w Piśmie Świętym), ale Jonasz nie jest jej autorem, lecz bohaterem. Sama księga zaś nie jest przekazem historycznym, lecz opowiadaniem pouczającym. Jej autor ukształtował świat przedstawiony swojej opowieści niezbyt zgodnie z realiami historycznymi, ale według swego dydaktycznego zamysłu.

Jonasz jest prorokiem Jahwe. Bóg wysyła go do wielkiego miasta Niniwy, by głosił mu potrzebę nawrócenia i nakaz pokuty. Niniwa jest miastem ogromnym - rozciąga się na trzy dni drogi. Niniwa symbolizuje w Księdze Jonasza cały świat pogański. Jonasz jednak bez namysłu wsiada na statek płynący do Tarszisz - czyli w przeciwnym kierunku - bo z niejasnych jeszcze powodów nie zamierza być posłuszny nakazowi Jahwe. Na pokładzie statku Jonasz zasypia, a tymczasem Bóg zsyła burzę morską. Morze się sroży, żeglarze próbują się ratować: wyrzucają ładunek, modlą się każdy do swojego boga. Wzywają też Jonasza, żeby się modlił. Wreszcie rzucają los, aby dowiedzieć się, z czyjego powodu cierpią gniew Boży. Los wskazuje oczywiście na Jonasza. Prorok radzi żeglarzom, aby wyrzucili go za burtę - to dla nich jedyny sposób ratunku. Poganie wzbraniają się przed tym czynem, tym bardziej, że potęga Jahwe - a Jonasz przedstawił się jako jego wyznawca - wzbudza w nich nabożny podziw. Gdy po wyrzuceniu Jonasza do morza uspokaja się ono natychmiast, to właśnie Bogu Jahwe żeglarze składają ofiarę.
Jonasz tymczasem został połknięty przez wielką rybę (późniejsza tradycja utożsamiła ją z wielorybem). Przebywa w jej brzuchu przez trzy dni, a kiedy ryba wyrzuca go na stały ląd, Jonasz odkrywa, że znalazł się nieopodal Niniwy. Idzie więc wbrew swoim planom do miasta i woła na ulicach, że za czterdzieści dni Niniwa zostanie zburzona. Owe czterdzieści dni to czas dany mieszkańcom miasta na nawrócenie, ale oni nawracają się natychmiast. Z rozkazu króla pokutują wszyscy, od najmniejszego do największego, głośno błagając Jahwe o miłosierdzie nad miastem. Bóg dostrzegł ich pokutę i postanowił miasta nie niszczyć.

W tym momencie w Księdze Jonasza następuje fragment bardzo zagadkowy. Oto Jonasz zaczyna wyrzucać Bogu jego łaskawość. Mówi, że już wcześniej spodziewał się takiego obrotu rzeczy i dlatego nie chciał udać się do Niniwy. Przewidywał, że groźby, które Jahwe przekaże mieszkańcom miasta przez swego proroka, ostatecznie nie zostaną spełnione. Oskarżając Boga, Jonasz używa słów budzących zdumienie czytelnika: "Jesteś Bogiem łaskawym i miłosiernym, nieskorym do gniewu, pełnym miłości i litującym się nad niedolą" (Jon 4,2). Dlaczego zdaniem Jonasza ma to być winą Boga?

Jonasz opuszcza miasto, ale zasiada w szałasie zbudowanym tak, aby mógł je widzieć. Może ma nadzieję, że zapowiadany kataklizm jednak się zdarzy? Jonasz jest jednak rozgoryczony i zły na Boga i prosi o śmierć. Jahwe pyta go tylko: "Czy myślisz, że słusznie jesteś zagniewany?", a potem sprawia, że w jedną noc nad szałasem Jonasza wyrasta olbrzymi krzew osłaniający go przed słońcem. Później Bóg zsyła robaczka, który niszczy krzew, a ten natychmiast usycha. Jeszcze później sprawia, że zaczyna wiać dokuczliwy, pustynny wiatr. Jonasz jest umęczony i bliski śmierci, a na dodatek czuje się przez Boga prześladowany. Uznaje jego wszechmoc, a wiec rozkwit i uschnięcie dobroczynnego krzewu uznaje za złośliwość Jahwe. Bóg pod koniec księgi przemawia do swego proroka jeszcze raz. Jonaszowi żal jest rośliny, która w ciągu jednej nocy wyrosła i w ciągu następnej zginęła, a Bóg miałby zniszczyć olbrzymie miasto, w którym żyje niezliczona mnogość ludzi i mnóstwo zwierząt?

Takim pytaniem - pytaniem zadanym przez Boga - kończy się Księga Jonasza. Jak należy ją interpretować?

Jej kompozycja, a zwłaszcza zakończenie, wskazują, że jest to utwór dydaktyczny. Jahwe poucza swego nieposłusznego proroka, a poprzez niego cały Naród Wybrany. Poucza, a nie karze - swoim postępowaniem wobec krnąbrnego Jonasza dowodzi słuszności jego słów wypowiedzianych w złości: rzeczywiście jest "nieskory do gniewu i bardzo cierpliwy". Ale jego miłosierdzie jest skierowane nie tylko do Narodu Wybranego, obejmuje również pogan, obejmuje wszystkich ludzi. Troszczy się nawet o zwierzęta... Tego wszechobejmującego miłosierdzia Jahwe Jonasz nie chce zrozumieć. Chciałby, aby Bóg był łaskawy tylko dla swego Ludu, a innym narodom okazywał zagniewane i surowe oblicze. A przecież w Księdze Jonasza to właśnie poganie są przedstawieni jako ludzie wrażliwi na głos prawdziwego Boga: marynarze są pobożniejsi niż prorok Jahwe, a mieszkańcy pogańskiej Niniwy czynią pokutę bardziej szczerą niż Hebrajczycy. Jest więc Księga Jonasza objawieniem Boga Jahwe skierowanym do wszystkich ludzi - tak uniwersalistyczne przesłanie pojawi się później dopiero w Ewangelii.

Do treści Księgi Jonasza wielokrotnie nawiązywano. Chrystus mówił o "znaku Jonasza" (pobycie w brzuchu wielkiej ryby) jako prefiguracji swojej śmierci i zmartwychwstania.

Do dzisiaj potocznie mianem "Jonasza" określa się pechowca, sprowadzającego nieszczęścia raczej na innych niż na samego siebie.