starożytność - Italia i jej mieszkańcy

Historia starożytna - Italia i jej mieszkańcy

   1.   Starożytna Italia to Półwysep Apeniński bez żyznej Niziny Nadpadańskiej, którą Rzymianie nazywali Galią Przedalpejską. Italia miała korzystne położenie w środku basenu Morza Śródziemnego, jej naturalnym przedłużeniem była Sycylia tworząca jakby pomost w kierunku Afryki. Takie położenie predestynowało ją do roli najważniejszego ośrodka handlowego śródziemnomorskiego świata antycznego - jedyną przeszkodą była słabo rozwinięta linia brzegowa, na ogół brak naturalnych portów, często występująca bagnistość wybrzeży.

   2.   Italia miała na ogół dobre warunki do rozwoju rolnictwa. Stosunkowo dużą część kraju zajmowały żyzne niziny z glebą częściowo pochodzenia wulkanicznego. ?agodny klimat sprzyjał uprawie rozmaitych roślin. Uprawiano zboża, a zwłaszcza pszenicę, bób i inne rośliny strączkowe, winorośl, oliwki, drzewa owocowe. Równie dobrze rozwijała się hodowla.

   "Wy, którzyście zwiedzili liczne kraje, czy widzieliście kraj uprawniejszy od Italii? Ja, jeżeli o mnie idzie, uważam, że nie ma innego kraju w równym stopniu uprawianego; (...) Muszę też powiedzieć, że Italia lepiej nadaje się do uprawy niż Azja, po pierwsze dlatego, że leży w Europie, po drugie, że ma klimat bardziej umiarkowany...I czy istnieje jakaś użyteczna roślina, która nie tylko nie rodziłaby się w Italii, ale i nie udawała tutaj wyśmienicie? (...) Jakąż oliwę postawić na równi z kampańską? Czyż pełna drzew owocowych Italia nie wygląda jak jeden sad? (...)."
(Warron, De re rustica, I 2, 3-8)

   3.   Italia nie posiadała większych bogactw naturalnych. Jedynie w Etrurii i na Elbie występowały rudy żelaza - konieczny był import metali. Bogate złoża marmuru i glinki spowodowały dynamiczny rozwój rzeźby i ceramiki.

   4.   Sprzyjające warunki naturalne sprawiły, że Italię zamieszkiwała znaczna liczba ludności. Najliczniejsze były plemiona Italików, które pomiędzy sobą różniły się obyczajami, kultem, ustrojem politycznym i gospodarczym. Najważniejszymi z nich to zamieszkujący w Lacjum Latynowie, w środkowej Italii Oskowie, w północnej Umbrowie, w centrum Apeninów Samnici. Bliższymi sąsiadami Latynów byli Sabinowie, Ekwowie i Wolskowie. Na terenie dzisiejszej Toskanii zamieszkiwali Etruskowie. Natomiast na południu pojawili się Grecy, którzy od VIII w. p.n.e. zakładali tam oraz na Sycylii swoje kolonie. Najdalej wysuniętą na północ była Kyme w Kampanii. Ponadto, zachodnią Sycylię skolonizowali Fenicjanie.

   5.   W latach od VIII do I w. p.n.e. nastąpił rozkwit kultury Etrusków, która miała ogromny wpływ na znaczną część Italii. Potęga polityczna tego ludu przypada na okres od połowy VII do początku V w. p.n.e. Opanowali wtedy całą północną Italię aż po Alpy, zajęli Italię środkową wraz z Lacjum z Rzymem oraz Kampanię.

   6.   Etruskowie mieli silną flotę i panowali na morzu (nazywani byli Tyrrenami - stąd nazwa Morze Tyrreńskie). Ten stan załamuje się po przegranej w 474 r. p.n.e. bitwie morskiej pod Kyme. Od IV w. p n.e. Etruskowie w coraz większym stopniu są podbijani przez Rzym. W 264 r. p.n.e. padł ostatni ośrodek oporu - miasto Volsinii. Nastąpił wtedy koniec znaczenia politycznego Etrusków. Jednakże ich kultura poważną rolę w Italii odgrywała aż do I r. p.n.e. (wpływy etruskie zostały wyparte w Rzymie przez kulturę grecką).

   7.   Etruskowie nigdy nie stworzyli jednolitego państwa. Ich 12 miast-państw utworzyło dość luźny związek, który prowadził wspólną politykę zagraniczną. Na czele każdego z państw stał król, którego oznakami władzy były purpurowa tunika haftowana w złote palmy, purpurowy płaszcz zdobiony złotymi gwiazdami, złoty wieniec i berło z orłem na szczycie - taki strój nosili później w Rzymie wodzowie odbywający triumf.

   8.   Etruskowie osiągnęli wysoki poziom życia gospodarczego, górując nad innymi ludami Italii w dziedzinie rolnictwa i rzemiosła. Część terenów, które zamieszkiwali, była wilgotna, malaryczna, wymagała osuszenia. Sieć irygacyjna umożliwiła uprawę terenów nadmorskich Etrurii i podniosła warunki zdrowotne tam panujące. Etruskowie stali się mistrzami obróbki brązu - wyrabiane przez nich narzędzia i wyroby artystyczne znajdowały szeroki zbyt w całej Italii. Sztuka etruska wywarła bardzo duży wpływ na niżej stojące cywilizacyjnie plemiona Italików. Przyjęły one od Etrusków nie tylko ich kulturę, ale także za ich pośrednictwem przyswoiły sobie elementy kultury greckiej.

   9.   Rzymianie dużo zawdzięczają wpływom etruskim. To właśnie dzięki nim nauczyli się budowy świątyń, dróg i ścieków, obróbki brązu oraz przejęli wiele obrządków religijnych, w tym zwyczaj zasięgania rady bogów poprzez objaśnianie przepowiedni. Warto ponadto wspomnieć o przejęciu wzorca organizacji militarnej. W dziedzinie obyczajowości Etruskowie nauczyli Rzymian zamiłowania do wydawania wielkich uczt, w których brały udział także kobiety, jedzenia posiłków na leżąco, a raczej w pozycji wyciągniętej, na boku. Etruscy królowie wprowadzili zwyczaj urządzania wyścigów rydwanów. W okresie republiki strój wyższego urzędnika wzorowany był na stroju etruskich królów. Etruskowie upowszechnili w Italii kulturę grecką i Wschodu.

   10.   Etruskowie uchodzili za mistrzów w zakładaniu i budowie miast. Czynili to zgodnie z religijnym rytuałem przyjętym później przez Rzymian. Po odbyciu wróżb z lotu ptaków wyznaczano miejsce na nowe miasto. Z północy na południe wytyczano kierunek głównej ulicy, następnie ulicę prostopadłą do niej - na ich przecięciu znajdował się rynek (forum), który był centrum gospodarczym i politycznym miasta. Następnie założyciel dokonywał rytualnego zaorania granicy miasta - posługiwał się lemieszem z brązu. Wewnątrz tego obszaru powstawała regularna szachownica ulic równoległych i prostopadłych do osi miasta. Ten rytuał zakładania miasta był nazywany przez Rzymian Etruscus ritus.

   11.   Rzymska familia to znacznie więcej niż nasze pojęcie "rodzina". ?ączyła w sobie jednocześnie więzy uczuciowe, prawne, ekonomiczne, religijne i społeczne. Jednoczyła ojca, matkę, dzieci, niewolników, klientów, a obok żywych również duchy: Lary i Penaty.
   Jej istotę oddają trzy cechy rodzinne wspomniane przez Cycerona: gravitas - poczucie odpowiedzialności, pietas - poddanie się prawom boskim i ludzkim oraz simplicitas - wyczucie dokładnej oceny rzeczy.

   12.   Najważniejszą osobą w familii był ojciec. Jego władzy podlegali wszyscy tworzący rodzinę, mieszkający pod tym samym dachem w domu ojca rodziny (pater familiaris). Początkowo ojciec miał nad familią całkowitą władzę z prawem życia i śmierci włącznie. Później została ona ograniczona kontrolą czegoś w rodzaju sądu rodzinnego, w którym zasiadali także przyjaciele oraz ludzie znani ze swej mądrości. Ojciec miał również prawo nie uznać dziecka urodzonego przez żonę - było ono "porzucane", tj. wyrzucane na ulicę. Z czasem zwyczaje w tej kwestii zmieniły się i przyjście na świat dziecka przyjmowano z radością, a w czasach Cesarstwa ojciec mający co najmniej troje dzieci posiadał znaczne przywileje.

   13.   Społeczeństwo rzymskie opierało się na rodzinie i jej trwałości. Jednym z najważniejszych wydarzeń w życiu Rzymian było małżeństwo. Często powodowało zawarcie przymierza między dwiema rodzinami. Ojcowie woleli sami wybierać narzeczone swoim synom czy przyszłych zięciów, nie bacząc na uczucia młodych. Musieli też liczyć się z wolą żony. Z czasem prawo to zostało ograniczone, a młodzi uzyskali przywilej odmowy.
   Dziewczęta mogły zawierać małżeństwo z chwilą ukończenia 12, a chłopcy 14 lat - w rzeczywistości chłopcy prawie nigdy nie żenili się tak młodo, dziewczęta natomiast wychodziły za mąż prawie zawsze w bardzo młodym wieku.
   Różne były formy małżeństwa. Małżeństwa "przez kupno", "przez wspólnotę" lub "przez wspólne zamieszkanie" poddawały żonę absolutnej władzy męża. W ostatnich latach Republiki były oparte na obopólnej zgodzie i uczuciu małżonków, pozostawiając kobiecie niezależność.

   14.   Kobiety rzymskie zawsze miały większe prawa i silniejszą pozycję społeczną niż kobiety greckie. Mimo, że pozbawione jakichkolwiek formalnych uprawnień, od II/I w. p.n.e. miały coraz silniejszy wpływ na politykę, np. Sempronia z rodu Grakchów odegrała poważną rolę w spisku Kataliny (63 r. p.n.e.); Serwilia, matka Marka Brutusa, kierowała posunięciami politycznymi wszystkich członków rodziny, a nawet, razem z żoną Brutusa Porcją i żoną Kasjusza, Tertullą, wzięła udział w naradzie spiskowców po śmierci Cezara; nie można wreszcie zapomnieć o wpływach i działaniach żony Oktawiana Augusta, Liwii..
   W starożytnym Rzymie dziewczęta zobowiązane były do posłuszeństwa, skromności i przędzenia wełny. Uważano, że to wystarczy, by zrobić z nich dobre żony. Wkrótce jednak dziewczęta rzymskie zaczęto wychowywać wedle metod stosowanych przy uczeniu ich braci. Szkoły elementarne były "mieszane" - dziewczęta i chłopcy uczyli się czytać i liczyć w tych samych ławkach i przy tej samej dyscyplinie. Dziewczęta jednak kończyły szkolną edukację na tym pierwszym etapie. Córki patrycjuszy pobierały prywatne lekcje w domu lub chodziły razem z krewnymi i przyjaciółkami do szkól prywatnych. Nauczycielami bardzo często byli Grecy. Uczennice studiowały literaturę w języku greckim i łacińskim. Szczególny nacisk kładziono na poezję, muzykę, a niektóre dziewczęta uczyły się nawet filozofii. Otrzymywały bardzo wszechstronne wykształcenie.

   15.   Dzieci, jak w każdej epoce, używały do zabawy wszystkiego, co wpadło im w ręce. Z patyka robiły konia, orzechami grały w kulki, toczyły kółko. Dziewczynki bawiły się lalkami, które mogły mieć ruchome ręce i nogi. Grano w klasy, bawiono się w berka, chowanego, klockami, skakano przez przeszkody, bujano się na huśtawkach. Wiele zabaw przejęto z Grecji.
 
Wstecz