historia badań

Ateny: Akropol

Historia badań

      W wyniku zmiany funkcji zupełnie zanikła świadomość pierwotnego przeznaczenia budowli. Około połowy XV w. Cyriak z Ankony jako pierwszy rozpoznał w chrześcijańskiej świątyni sławny przybytek bogini Ateny. Zainteresowanie zabytkami starożytnej Grecji wzrosło w wieku XVII. Wynikiem tych zainteresowań było pojawienie się opisów budowli Akropolu, a także dokumentujących je rysunków. Okazały się one bezcenne, ponieważ wkrótce potem miała miejsce eksplozja prochu w Partenonie. Powstałe w połowie XVIII w. w Anglii "Stowarzyszenie Dyletantów", skupiające bogatych ludzi zainteresowanych sztuką, organizowało wyprawy poznawcze, między innymi do Grecji, wspierając finansowo prowadzone przy tej okazji akcje dokumentacji obiektów. Dzięki temu wsparciu artysta J. Stuart i architekt N. Revett wykonali w latach 1751 - 1753 pomiary budowli Akropolu, także ich rysunki (plany, fasady, detale architektoniczne), natomiast kilkanaście lat później (w latach 1765 - 1766) W. Pars rysował dekorację rzeźbiarską Partenonu.

      Po odzyskaniu przez Grecję niepodległości (w roku 1834) zapoczątkowane zostały działania mające na celu zahamowanie destrukcji budowli, których wartość dla kultury europejskiej była już wtedy w pełni doceniana. _Po rozebraniu tureckiego bastionu odzyskane zostały elementy świątyni Ateny - Nike. Umożliwiło to rekonstrukcję budowli, którą w latach 1835 - 1836 przeprowadzili uczeni niemieccy: archeolog L. Ross i architekci E. Schaubert i Chr. Hansen. Rozpoczęto też pierwsze prace wykopaliskowe wokół Partenonu, prowadzone najpierw przez L. Rossa, a następnie przez K. S. Pittakisa. Odsłoniły one fundamenty świątyni, co umożliwiło rozpoczęcie ustawiania rozrzuconych bloków i fragmentów na ich właściwym miejscu (anastylozy). W połowie XIX w. do prac na Akropolu włączyli się Francuzi. E. Beule przeprowadził w latach 1852 - 1853 wykopaliska w rejonie zachodniej części Propylejów, natomiast Paccard konserwował w latach 1846 - 1847 portyk kariatyd Erechtejonu. W 1853 roku grecki architekt P. Kalkos opracował projekt pierwszego muzeum Akropolu, które wybudowane zostało w latach 1864 - 1874 w południowo - wschodniej części wzgórza.

      W latach 1885 - 1890 systematyczne, kompleksowe wykopaliska na wzgórzu przeprowadziło Greckie Towarzystwo Archeologiczne. Pracami kierował P. Kavvadias przy współpracy niemieckiego architekta G.Kawerau'a. Doprowadziły one do odsłonięcia wszystkich fragmentów Akropolu, które następnie przez kilkadziesiąt lat były katalogowane i publikowane. Do prac badawczych włączyli się najwybitniejsi specjaliści europejscy. Najbardziej spektakularnym okazało się odkrycie tak zwanego gruzowiska perskiego. W ostatnich latach XIX wieku powołany został międzynarodowy komitet, którego zadaniem było opracowanie planu zabezpieczenia ruin. Rozpoczęte następnie prace rekonstrukcyjno-konserwatorskie zakończono w latach 40-ych XX w. Przez wiele lat kierował nimi N. Balanos, a od roku 1942 - A. Orlandos. Prowadzone były kolejno w obrębie Partenonu (lata 1898 - 1902), Erechtejonu (1902 - 1909), Propylejów (1907 - 1917) i świątyni Ateny - Nike (1936 - 1940). Ta ostatnia została ponownie rozebrana i zestawiona na nowo z włączeniem odkrytych w międzyczasie dodatkowych elementów.

      W okresie międzywojennym do prac wykopaliskowych włączyli się archeolodzy amerykańscy (American School at Athens).

      Niedługo po zakończeniu prac rekonstrukcyjnych, bo już w latach czterdziestych naszego stulecia, dały się zauważyć niekorzystne zmiany w stanie zachowania obiektów. Ich przyczyną była korozja użytych do rekonstrukcji elementów żelaznych, a także gwałtowny wzrost zanieczyszczenia powietrza. W r. 1975 powołany został specjalny komitet, którego celem było opracowanie metody ratowania Akropolu. Eksperci uznali, że wszystkie zachowane elementy dekoracji architektonicznej należy przenieść do wybudowanego na Akropolu muzeum zastępując je na miejscu odlewami.

Gruzowisko perskie

      W czasie prac wykopaliskowych przy południowej ścianie Partenonu odkryto kilkaset fragmentów rzeźb z zachowaną polichromią. Jak się okazało, fragmenty te były pozostałością obiektów zniszczonych w czasie wspomnianego wyżej oblężenia perskiego. W trakcie odbudowy, która nastąpiła po zakończeniu wojny, posłużyły one do wyrównania terenu pod budowę nowej świątyni - Partenonu. Odkryty zespół został określony mianem "gruzowiska perskiego". Znalezisko to miało fundamentalne znaczenie dla historii sztuki antycznej. Przede wszystkim znana dokładnie data zniszczenia budowli stanowiła precyzyjne kryterium do datowania odkrytych obiektów. Poza tym okazało się, że funkcjonujące do tego czasu, stereotypowe określenie budowli greckich, jako lśniących bielą marmuru, było z gruntu fałszywe. W rzeczywistości oddziaływały one na widza intensywnymi kolorami, przede wszystkim niebieskim i czerwonym.