Herakles

Najsłynniejszy z greckich herosów. Był synem Zeusa i Alkmeny, żony księcia tebańskiego Amfitriona, którą bóg odwiedził pod nieobecność męża pod jego postacią. Ściągnęło to na poczęte w ten sposób dziecko gniew Hery, zazdrosnej o kochankę męża. Herakles od dzieciństwa odznaczał się wyjątkową siłą i zręcznością. "Dzieckiem w kolebce" udusił mające go zabić węże posłane przez Herę, dowodząc swojego boskiego pochodzenia. W młodości Herakles odebrał wszechstronną edukację, choć nie obyło się bez incydentu obrazującego niezbyt ciekawe cechy charakteru. Oto w gniewie zabił swego nauczyciela gry na lirze - Linosa, za co został zesłany do pasienia krów na zboczach Kitajronu. Tam też zabił lwa dziesiątkującego stada, za co obdarzyło go swymi wdziękami pięćdziesiąt córek króla Tespiosa. Powracając z Kitajronu Herakles zdołał pokonać króla Erginosa, wymuszającego wysoką daninę od Teb. Za to z kolei spotkała herosa nagroda w postaci ręki córki króla Teb - Megary. Niestety mściwa Hera zsyła na znienawidzonego Heraklesa obłęd, w którym bierze on swoją żonę i troje dzieci za wrogów i w szale zabija. Gdy minęło szaleństwo, zrozpaczony winowajca ruszył do Delf zapytać Apollina o sposób zmazania win. Wyrocznia zdecydowała, że Herakles ma przez dwanaście lat służyć Eurysteusowi, zresztą swojemu krewniakowi, któremu dzięki podstępowi Hery Zeus przysiągł przeznaczony dla Heraklesa tron Argos (według innej wersji - Myken).

Herakles przez dwanaście lat dokonał dwunastu prac, którym nie mógł sprostać śmiertelnik:

• udusił ogromnego lwa nemejskiego, z jego głowy zrobił sobie hełm, a z jego niemożliwej do przebicia skóry tarczę i strój;
• odciął wszystkie dziewięć głów hydry lernejskiej, przypalił miejsca po odciętych łbach, co nie pozwoliło im odrastać, po czym zakopał je w ziemi i przywalił skałą;
• schwytał żywcem olbrzymiego dzika erymantyjskiego i przyniósł na dwór Eurysteusa, który ze strachu schował się w beczce;
• po rocznej pogoni schwytał łanię kerynejską o spiżowych kopytach;
• wystrzelał z łuku ptaki stymfalijskie o żelaznych dziobach i piórach, żywiące się ludzkim mięsem;
• oczyścił nigdy nie sprzątane stajnie Augiasza, przez które w ciągu nocy przepuścił nurty dwóch rzek;
• ujarzmił byka kreteńskiego;
• prowadził rumaki Diomedesa;
• zdobywa pas Hippolity, królowej Amazonek, która zachwycona czynami herosa chce mu pas ofiarować, ale zwiedziona przez Herę prowokuje walkę, w której ginie;
• uprowadza woły Geryona zabijając ich właściciela, olbrzyma o trzech głowach i trzech tułowiach;
• przynosi złote jabłka z ogrodu Hesperyd, choć w trakcie tej pracy o mało nie zajął miejsca Atlasa, podtrzymującego sklepienie niebios, który w zamian za to obiecał wykraść jabłka z ogrodu swoich córek, i tylko dzięki podstępowi udało się wtłoczyć odwieczny ciężar z powrotem na barki tytana;
• porywa z Hadesu trójgłowego psa Cerbera, strażnika podziemia, którego po pokazaniu Eurysteusowi, zwraca piekłu;

Po wykonaniu prac heros kończy służbę u Eurysteusa i poślubia Dejanirę, królewnę kalidońską.

Heraklesowi przypisuje się wiele pomniejszych szlachetnych czynów, jak pogrom Centaurów, uwolnienie przykutego do skał Kaukazu Prometeusza. Był jednak również porywczy i łatwo wpadał w gniew. W gniewie zabił Ifitosa, próbując wymusić w Delfach naznaczenie pokuty zrabował trójnóg Pytii, za co musiał przez rok wykonywać kobiece prace. To również Herakles dał początek igrzyskom olimpijskim

Heraklesa, którego nie pokonał żaden śmiertelnik, doprowadziła do śmierci własna żona i to starając się zaskarbić sobie jego miłość. Oszukana przez centaura Nessosa, nasączyła koszulę męża krwią centaura (lub jadem hydry lernejskiej), co miało zapewnić jej wierność Heraklesa. Koszula wżarła się ciało herosa powodując straszliwe rany, tak że ten rozkazał spalić się na stosie na górze Ojta. Wówczas heros otrzymał nagrodę za wszystko czego dokonał w obronie ludzi i ładu. Pod osłoną dymu i burzy Zeus zabrał go na Olimp i obdarzył nieśmiertelnością.

Herakles stał się najulubieńszym i najsłynniejszym bohaterem Greków. Czczono go jako boga, wyswobodziciela ludzkości od cierpień, a jednocześnie człowieka, ze wszystkimi ludzkimi przywarami i słabostkami. Widzi się w nim człowieka, który na nieśmiertelność zasłużył własnymi dokonaniami i wysiłkiem, przez wybór drogi życiowej pełnej trudów w obronie uciskanych. Dziś symbolizuje siłę, witalność, ale też heroizm.

Funkcjonuje wiele związków frazeologicznych zaczerpniętych z mitów heraklejskich, np.:

• Koszula Dejaniry oznacza coś, co sprawia cierpienia, od których nie ma ucieczki,
• Stajnia Augiasza można powiedzieć o pomieszczeniu w którym panuje nieład, nieporządek, brud.