Die Satzstellung im Hauptsatz (szyk wyrazów w zdaniu)

Język Niemiecki - Szyk wyrazów w zdaniu
Die Satzstellung im Hauptsatz - Szyk wyrazów w zdaniu głównym
 
 
I. Ogólne reguły

      1. Zdanie składa się z określonych części: podmiotu, orzeczenia, dopełnień, okoliczników, przydawek itd.

      2. W każdym języku poszczególne części zdania występują w określonej kolejności.

      3. W języku niemieckim w szyku wyrazów najważniejsza jest pozycja osobowej formy  czasownika, czyli czasownika z końcówką osobową, np.: ich gehe, du gehst.

      4. Pozycja osobowej formy czasownika w zdaniu głównym jest inna od pozycji tej formy w zdaniu pobocznym.

      5. Zdanie główne jest pełnym, niezależnym zdaniem. Osobowa forma czasownika występuje tu zawsze na pozycji II.

      6. Podmiot w zdaniu głównym może zmieniać swoją pozycję z l na III lub nawet IV tzn. porusza się on wokół osobowej formy czasownika (pozycja II), jak wokół osi.

      Uwagi:

      1. W celu objaśnienia szyku wyrazów w zdaniu głównym i określenia poszczególnych pozycji w zdaniu posługujemy się cyframi l, II, III (IV).

      2. Przestawienie podmiotu z pozycji l na II nazywamy odwróceniem szyku lub inwersją.

      3. Kolejność wszystkich pozostałych części zdania, występujących po podmiocie, zmienia się w zależności od sensu i kontekstu zdania; dlatego podanie każdej ich pozycji nie jest już możliwe.

      4. Do wyrażenia zaprzeczenia: Jeżeli chcemy zaprzeczyć treści zawartej w całym zdaniu, stawiamy słówko nicht możliwie na końcu zdania, ale przed drugim czasownikiem. Jeżeli chcemy zaprzeczyć treści zawartej tylko w jednej części zdania, używamy słówka nicht przed tą częścią zdania.

Der Freund kommt heute nicht. (= zaprzeczenie zdania)
Der Freund ist heute nicht gekommen. (= zaprzeczenie zdania)
Der Freund kommt nicht heute, sondern morgen. (= zaprzeczenie przydawki)
Nicht der Freund kommt heute, sondern die Freundin.(= zaprzeczenie podmiotu)
 
 

II. Szyk wyrazów w zdaniu z dopełnieniami
 

I	II		Dativ- objekt	Akkusativ- objekt		Partizip
a) Du	schläfst	heute			nicht.
b) Du	schliefst	gestern			nicht.
c) Du	schläfst	morgen			nicht.
d) Du	hast	gestern			nicht	geschlafen.
e) Du	leihst		deinem Bruder	das Auto	nicht.
f) Du	hast		deinem Bruder	das Auto	nicht	geliehen.

Podmiot występuje na pozycji l, a po nim, na pozycji II, osobowa forma czasownika.
 
      ad a,b,c) W czasie teraźniejszym Präsens, przeszłym Präteritum i przyszłym Futur l (= czas teraźniejszy z okolicznikiem czasu, por. § 21, Uwaga wstępna) osobowa forma czasownika występuje na pozycji II.
 
      ad d) W czasach przeszłych Perfekt i Plusquamperfekt osobowa forma czasownika występuje na pozycji II. Imiesłów czasu przeszłego Perfekt (Partizip Perfekt) czasownika właściwego występuje na końcu zdania.
 
      ad e) Określone czasowniki występują z dopełnieniem w celowniku lub w bierniku lub też z obydwoma dopełnieniami równocześnie (zob. § 14, MII). Jeżeli w zdaniu użyte są oba te dopełnienia, wówczas dopełnienie w celowniku znajduje się zazwyczaj przed dopełnieniem w bierniku (zob. rozdział IV).



III. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu

I	II	III	Dativ - objekt	Akkusativ - objekt		Partizip
a) Mein Bruder	kommt	heute			nicht
b) Heute	kommt	mein Bruder			nicht
Mein Bruder	ist	heute			nicht	gekommen.
Heute	ist	mein Bruder			nicht	gekommen.
c) Du	leihst	wahrscheinlich	deinem Bruder	das Auto	nicht
Wahrscheinlich	leihst	du	deinem Bruder	das Auto	nicht
Du	hast	wahrscheinlich	deinem Bruder	das Auto	nicht	geliehen.
Wahrscheinlich	hast	du	deinem Bruder	das Auto	nicht	geliehen.

      1. Przy odwróceniu szyku wyrazów w zdaniu zamiast podmiotu pozycję l zajmuje inna część zdania, po której następuje osobowa forma czasownika pozycja II a za nią podmiot (pozycja III). Na pozycji l może znajdować się prawie każda część zdania z wyjątkiem orzeczenia.

      2. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu właściwie nie powoduje zmiany sensu zdania Pozycja l nawiązuje często do poprzedniego zdania wypowiedzi i podkreśla kontynuację czynności:

Wir frühstücken immer um 8 Uhr. Heute haben wir verschlafen. Einstein emigrierte nach Amerika. Dort konnte er weiterarbeiten.
Man stellte den Zeugen einige Männer vor. Den Täter erkannte niemand.
Mein Fotoapparat ist nicht in Ordnung. Damit kannst du nichts anfangen.

            ad a,b,c) Odwrócenie szyku odnosi się tylko do pozycji l i II; poza tym szyk wyrazów w zdaniu nie ulega zmianie.



IV. Szyk wyrazów w zdaniu z zaimkiem w bierniku i celowniku

I	II
a) Du leihst	dem Bruder	das Auto.
b) Du leihst	ihm	das Auto.
Du leihst	es	dem Bruder
Du leihst	es	ihm.

      ad a) Dopełnienie w celowniku występuje przed dopełnieniem w bierniku (zob. II).

            ad b) Zaimki występują bezpośrednio po osobowej formie czasownika. Zaimek w bierniku znajduje się przed dopełnieniem w celowniku.



V. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu

a)		Pronomen	Subjekt (Substantiv)
I	II	III	IV
Um fünf Uhr	bringt	mir	der Kellner	das Frühstück.
Aus Hamburg	ruft	mich	mein Freund	bestimmt an.
Zum Glück	hat	es mir	die Freundin	erklärt.

b)		Subjekt (Pron.)	Akk./Dat. - Pronomen
I	II	III	IV
Gestern	hat	sie	mir	das Auto geliehen.
Gestern	hat	sie	es	dem Bruder geliehen.
Gestern	hat	sie	es ihm	geliehen.

      ad a) Przy odwróceniu szyku wyrazów w zdaniu obowiązuje na ogół zasada, że zaimki w bierniku i celowniku występują bezpośrednio po osobowej formie czasownika. W takim wypadku podmiot, jeżeli ma on postać rzeczownika, może być przesunięty na pozycję IV.

      ad b) Podmiot, występujący w formie zaimka, pozostaje zawsze na pozycji III.



VI. Pozycja zaimków zwrotnych

I	II
Ich	habe	mich gekämmt.
Ich	habe	mir die Haare gekämmt.
Ich	habe	sie mir gekämmt.

      Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu

I	II	III	Pronomen
Am Nachmittag	habe	ich	mir	die Haare	gewaschen.
Am Nachmittag	habe	ich	sie mir		gewaschen.

Szyk wyrazów w zdaniu z zaimkiem zwrotnym podlega regułom omówionym w punkcie IV.



VII. Szyk wyrazów w zdaniu z okolicznikami i wyrażeniami przyimkowymi

Subjekt	II	wann? (temporal)	warum? (kausal)	wie? (modal)	wo? wohin? (lokal)
Sie	kommt	morgen		mit Vergnügen	zu deiner Party.
Ich	schlief	vorgestern	vor Aufregung	sehr schlecht.
Wir	gingen		wegen des Examens	voller Furcht	zur Fahrschule.

      Miejsce okoliczników w zdaniu nie podlega żadnym ścisłym regułom. Istnieje jednak tendencja do następującej kolejności: T K M L (= temporal = okolicznik czasu, kausal =okolicznik przyczyny, modal = okolicznik sposobu, lokal = okolicznik miejsca).



VIII. Szyk wyrazów w zdaniu z dopełnieniami i okolicznikami

		Spalte A		Spalte B		Spalte C
I	II	wann?	Dat.- objekt	warum?	wie?	Akk.- obj.	wo? wohin?
Ich	helfe	morgens	meinem Freund		gerne		im Büro.
Er	schreibt	heute	seiner Frau	wegen der Sache		einen Brief	Nach Berlin.
Sie	riß		dem Mann		voller Wut	den Brief	aus der Hand.

Nie istnieją żadne ścisłe reguły określające miejsce dopełnień i okoliczników w zdaniu. Istnieje jednak tendencja do następującej kolejności:

            a) Po odmienionym czasowniku (kolumna A) występuje okolicznik czasu i dopełnienie w celowniku lub odwrotnie.

            b) W środku zdania (kolumna B) znajduje się okolicznik przyczyny i sposobu.

            c) Na końcu zdania (kolumna C) występuje dopełnienie w bierniku i okolicznik miejsca, zwłaszcza okolicznik odpowiadający na pytanie wohin? (=dokąd?).
 
 
 
IX. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu  

	I	II	III
a) temporale Angabe	Morgen	fahre	ich	nach Hamburg.
b) kausale Angabe	Wegen des Regens	arbeiten	wir	nur bis 11 Uhr.
c) konzessive Angabe	Trotz des Verbots	raucht	sie	30 Zigaretten pro Woche.
d) modale Angabe	Höflich	öffnet	er	mir die Tür.
e) lokale Angabe (wo?)	Im Park	fand	ich	mein Heft wieder.
f) Akkusativ-objekt	Den Priester	kennen	wir	seit unserer Jugend.
g) Dativobjekt	Meiner Tante	hat	der Kuchen	leider nicht geschmeckt.
h) Akkusativ- pronomen	Mich	sieht	meine Freundin	nie wieder.
i) Dativ- pronomen	mir	tut	sein Verhalten	immer leid.

            ad a-e) 1. Okoliczniki czasu, przyczyny, przyzwolenia i sposobu mogą zawsze   występować na pozycji l; dotyczy to jednak tylko jednego z wymienionych okoliczników.
 
Wann? Am Samstag, dem 22. Juli, einem Sommertag, verließ er sein Elternhaus. Wo? Auf dem Busbahnhof, direkt vor der Sparkasse, treffen wir uns morgen um 7 Uhr.
(Nieprawidłowo : Auf dem Busbahnhof, um 7 Uhr treffen wir uns.)
 
      2. Okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie wo? często występuje na pozycji l, podczas gdy okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie wohin? znajduje się zwykle na końcu zdania.
 
ad f-i)   Rzeczowniki i zaimki mogą występować jako dopełnienie w bierniku lub celowniku na pozycji l. W trakcie mówienia są one wtedy mocniej akcentowane. Umieszczenie ich na początku zdania jest często uwarunkowane kontekstem wypowiedzi. Jedynie zaimek es w bierniku nie występuje na pozycji l.

      Uwagi:
            1. Okoliczniki odpowiadające na pytania wann?, wo?, służące do poinformowania o czasie i miejscu zdarzenia, np. w wiadomościach i sprawozdaniach, występują bardzo często na początku zdania:
 
Im Frankfurter Hauptbahnhof fuhr gestern Nachmittag eine Lokomotive auf einen voll besetzten Zug.
Am Ostersonntag fand in Rom ein feierlicher Gottesdienst statt.
 
            2. Okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie woher? występuje - podobnie jak okolicznik odpowiadający na pytanie wohin? - na końcu zdania. Jeżeli w zdaniu konieczne są oba te okoliczniki, wówczas okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie woher? występuje na ogół przed okolicznikiem odpowiadającym na pytanie wohin?:
 
Er kam gestern mit einer Reisegesellschaft aus Polen zurück.
Die Angestellten strömten aus den Büros (woher?) auf die Straße (wohin?).
 
 
X. Szyk wyrazów w zdaniu z dopełnieniem przyimkowym
 

Sie schreibt seit Wochen zum ersten Mal wieder einen Brief an ihren Freund. Heute denkt sie nur noch an ihn. Selbstverständlich ärgert sie sich schon lange darüber.

      1. Dopełnienie przyimkowe występuje zwykle na końcu zdania, a więc za dopełnieniem w bierniku i celowniku oraz za okolicznikami.
      2. Przysłówek zaimkowy z da(r)- w zależności od kontekstu i akcentu występuje często na pozycji l.
 
Darüber haben wir uns schon lange gewundert.
Damit habe ich mich leider niemals beschäftigt.