Cezary Baryka

Cezary Baryka jest głównym bohaterem powieści Stefana Żeromskiego "Przedwiośnie" (1925). Jako chłopiec wychowywał się w Baku na Krymie. Rozpieszczany przez rodziców, wiódł dostatnie życie. W 1914 roku ojciec wyrusza na wojnę. Cezary dominuje nad matką, opuszcza się w nauce. Kiedy wybucha rewolucja bolszewicka, staje się zagorzałym zwolennikiem rewolucyjnych idei. Nie dostrzega terroru i potworności rewolucji. Utrzymywany przez matkę, która korzysta z ukrytych rodzinnych dóbr, nie doświadcza na własnej skórze nędzy i głodu. Nawet gdy wskazuje bolszewickim władzom miejsce ukrycia skarbu, domaga się od matki, aby zapewniała mu środki niezbędne do życia. Aresztowana jako wróg klasowy i skierowana do robót publicznych matka umiera i dopiero wtedy Baryka może odczuć na własnej skórze, czym jest rewolucja.

Odnajduje go ojciec i razem wyjeżdżają do kraju. Stary Baryka roztacza przed synem wizję "szklanych domów" - Polski będącej państwem dostatnim, sprawiedliwym i szczęśliwym. Podczas długiej podróży przez ogarniętą szaleństwem rewolucji Rosję ojciec umiera, ale przed śmiercią nakazuje synowi wrócić do Polski i zgłosić się do Szymona Gajowca, przyjaciela rodziny. Po przekroczeniu granicy Cezary jest rozczarowany biedą przygranicznego polsko-żydowskiego miasteczka. i od tego momentu wszystkie niemal obserwacje bohatera dalekie są od wizji "szklanych domów". Jedynie wojna 1920 roku, a zwłaszcza bitwa pod Radzyminem, nazwana "cudem nad Wisłą", ukazuje hart, jedność i wielkość Polaków. Wszystko inne każe wątpić w możliwość ziszczenia się marzenia o Polsce szczęśliwej i bogatej. Po przejściu do cywila Baryka ze swoim przyjacielem - młodym arystokratą, któremu na wojnie uratował życie - uczestniczy w próżniaczym życiu ziemiańskim, kontrastującym z nędzą wsi, wdaje się w miłosne awantury, a te kończą się tragedią. Wraca do Warszawy na studia, gdzie styka się radykalnymi poglądami młodego komunisty Lulka. Marzenia o wolnej i szczęśliwej Polsce, doświadczenia rewolucji, pamięć niedawnej wojny z bolszewikami, osobiste niepowodzenia, a także skrajne koncepcje polityczne, z których nie może wybrać niczego dla siebie, wywołują w Cezarym stan zagubienia i niepewności. Odrzuca komunistyczne przekonania Lulka, patrząc z odrazą, jak ten cieszy się z każdego niepowodzenia młodego państwa, wyznając zasadę: im gorzej, tym lepiej. Jednak w rozmowie z Gajowcem, zwolennikiem powolnego i upartego dążenia do celu, daje upust swoim emocjom, wyrzucając rządzącemu politykowi powolność dokonywanych reform.

Zakończenie powieści wywołało wiele polemik. Cezary Baryka, pogrążony w wątpliwościach, szukający odpowiedzi na pytanie o drogę, jaką powinno pójść młode polskie państwo, dręczony osobistymi kłopotami, przyłącza się do pochodu komunistycznych manifestantów na Belweder i idzie na jego czele. Zarzucano Żeromskiemu komunistyczne sympatie, jednak pozbawione komentarza zakończenie wydaje się ostrzeżeniem. Różnice społeczne i kłopoty gospodarcze muszą być szybko przezwyciężone, gdyż w przeciwnym razie mogą wzmocnić groźne dla młodego państwa zjawiska, jak np. ruch komunistyczny.

Cezary Baryka staje w szeregu ważnych postaci literatury narodowej. Losy bohatera są odbiciem losów Polaków rozrzuconych po świecie i marzących o wolnej, szczęśliwej Polsce. Mit "szklanych domów", przekazany Baryce przez ojca, jest właśnie symbolem owych marzeń snutych w ciągu 130 lat zaborów. Jego rozterki są rozterkami współczesnych (powieść została wydana w 1925 roku), jego losy są losami i doświadczeniami, które przyniosła Polakom najnowsza historia. Konstrukcja bohatera przypomina postacie z wielkiej, romantycznej literatury narodowej. Szczególnie wiele analogii dostarcza porównanie z Kordianem, bohaterem dramatu Juliusza Słowackiego.