cenzura

Cenzura

(z łac. censura = urząd cenzora, sąd krytyka)

      Kontrola wypowiedzi (artystycznych, ideologicznych, publicystycznych, naukowych) przy wprowadzaniu ich w obieg publiczny.
Cenzura może mieć charakter zwyczajowy lub instytucjonalny. Cenzura zwyczajowa polega na powszechnej milczącej zgodzie co do niepodejmowania określonych tematów, zwykle kontrowersyjnych społecznie i drażliwych pod jakimś względem. Cenzura instytucjonalna zaś polega na kontroli wypowiedzi publicznych, publikacji, widowisk teatralnych, filmów, audycji radiowych itd. przez specjalny urząd państwowy; urząd ten jest również określany mianem cenzury.
Cenzura instytucjonalna może przybierać dwie formy:

cenzura prewencyjna polega na kontroli druków (widowisk itd.) przed ich upublicznieniem i ewentualnym zakazie;

cenzura represyjna polega na kontroli druków (widowisk itd.) już po ich upublicznieniu i ewentualnym nakładaniu kar rozmaitego typu (grzywna, zamknięcie pisma itd.) na autorów i wydawców.

      Cenzura (zwłaszcza prewencyjna) uważana jest powszechnie za ograniczenie lub wręcz likwidację wolności słowa. Z drugiej jednak strony co jakiś czas w społeczeństwach demokratycznych odzywają się głosy postulujące wprowadzenie jakiejś formy cenzury dotyczącej sfery obyczajowej (ograniczenie wolności publikacji utworów pornograficznych lub prezentujących sceny przemocy).
Cenzura może także dotyczyć treści religijnych. W Kościele katolickim na przestrzeni wieków przybierała różne formy: od "Indeksu ksiąg zakazanych" (czyli ogłaszanego co pewnien czas spisu książek, których katolikowi nie wolno bez zezwolenia władz kościelnych czytać, przechowywać i rozpowszechniać) do formuły poświadczającej zgodność opatrzonej nią publikacji z nauką Kościoła.
Instytucja cenzury była w Polsce komunistycznej orężem walki politycznej. Jednym ze sposobów działania cenzury w tej dziedzinie był tzw. zapis cenzorski - miał on charakter personalny i polegał na zakazie publikowania jakichkolwiek utworów objętego zapisem autora, a także na zakazie wymieniania jego nazwiska w druku (w PRL zapisy cenzorskie dotyczyły literatów związanych z opozycją polityczną oraz pisarzy emigracyjnych: m.in. Czesława Miłosza - ukazała się na przykład recenzja polemiczna książki Miłosza "Zniewolony umysł", w której nie wymieniono nazwiska autora!). Po roku 1980 ingerencje cenzury zaczęto zaznaczać w prasie i publikacjach książkowych (ukazywały się na przykład gazety z białymi stronicami - miejscem po artykułach "zdjętych" przez cenzurę), coraz częściej i niemal oficjalnie publikowano w tzw. drugim obiegu - wydawnictwach niezależnych, opozycyjnych, ignorujących istnienie urzędu cenzorskiego. Po 1989 roku instytucja cenzury została w Polsce zlikwidowana (Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk mieścił się w Warszawie przy ulicy Mysiej i fakt ten przeniósł tę niewielką uliczkę do literackiej legendy PRL-u).
Jednym z najbardziej złowrogich efektów działania cenzury w PRL była tzw. cenzura wewnętrzna: polegała ona na tym, że pisarze i publicyści świadomie albo podświadomie rezygnowali z podejmowania pewnych tematów w przekonaniu, że poświęcone im teksty nie mają szansy ujrzenia światła dziennego.
Cenzura (albo cenzurka) to także nieco przestarzała nazwa świadectwa szkolnego.


Imprimatur
Indeks ksiąg zakazanych
Nihil obstat
Zapis cenzuralny