Styl barokowy zaczyna panować w muzyce europejskiej około roku 1600, a ustępuje około roku 1750.
Sztuka barokowa odeszła od ideału umiaru i równowagi i lubowała się w kontrastach, przepychu, teatralności i dramatyzmie namiętności ludzkich. W muzyce oprócz piękna brzmienia i doskonałości konstrukcji pojawiły się duże kontrasty dynamiki i tempa, skłonność do przesadnej ornamentacji melodii i wirtuozowskiej popisowości.
Owym ideałom estetycznym służył nowy styl komponowania. Kompozytorzy zwracali uwagę nie tylko na piękne prowadzenie głosów, lecz także na ich wzajemne współbrzmienia. W kilkugłosowych utworach zaczyna przeważać śpiewany głos górny oraz instrumentalna podstawa basowa. Pozostałe głosy przybrały stopniowo postać wypełniających współbrzmienie akordów W nowym stylu melodia mogła być traktowana swobodniej, bardziej popisowo, a tekst stawał się bardziej zrozumiały dla słuchacza. Obok owego nowego, homofonicznego stylu nadal rozkwitała kunsztowna muzyka polifoniczna komponowana zwłaszcza dla potrzeb religii; właśnie wówczas spod pióra Johanna Sebastiana Bacha wyszły ponadczasowe arcydzieła polifonii: fugi, kanony, msze.
W epoce baroku chętnie komponowano utwory instrumentalne, zarówno solowe, jak i zespołowe. Wykonywano je najczęściej na dworach arystokratów, w celach rozrywkowych. Ansamble muzyczne nie miały jeszcze stałego składu, choć zaczynał powoli dominować zestaw małej orkiestry złożonej z instrumentów smyczkowych oraz klawesynu lub organów.
Popularną formą muzyki instrumentalnej była suita. Komponowano również kilkuczęściowe koncerty solowe z towarzyszeniem zespołu lub tzw. "concerti grossi", czyli "koncerty wielkie", a także utwory solowe, często z towarzyszeniem instrumentu basowego i akordowego, czyli tzw. "basso continuo".
Istniała również kościelna muzyka instrumentalna: zespołowa i solowa, zwłaszcza organowa. Przeważały tu formy polifoniczne o ścisłej konstrukcji: fugi, kanony, ale powstawały też swobodniejsze i popisowe fantazje, czy preludia.
Nowy styl muzyczny wykorzystali artyści florenckiego stowarzyszenia poetów, muzyków i uczonych "Camerata" do ożywienia zapomnianego przez wieki, antycznego dramatu. Pierwsze ich kompozycje, nazwane później operami były dość jednostajną melorecytacją tekstu z akordowym towarzyszeniem instrumentów. Wkrótce jednak, w dużej mierze dzięki geniuszowi Claudia Monteverdiego, a później Georga Friedricha Haendla rozwinęły się i rozrosły w wielogodzinne dzieła złożone z solowych arii i recytatywów, duetów, śpiewów chóralnych, tanecznych fragmentów instrumentalnych. Opery wystawiano z wielkim przepychem, w bogatych, wykorzystujących specjalne maszynerie dekoracjach, w okazałych salach teatralnych. Teksty oper, czyli libretta opierały się zazwyczaj na wątkach z mitologii greckiej i rzymskiej.
Odpowiednikiem opery w muzyce religijnej było oratorium. Podobnie jak opera składało się ono z arii, recytatywów, chórów, części instrumentalnych, treść ich jednak dotyczyła historii biblijnych, a wykonywane były (bez akcji scenicznej i kostiumów) w okresie adwentu i wielkiego postu, kiedy to wystawianie oper było przez Kościół zabronione.
Podobnie jak Italii operę, tak Francji zawdzięczamy powstanie baletu. Wielkimi wielbicielami tej sztuki byli królowie francuscy, zwłaszcza Ludwik XIV. Na jego dworze odbywały się przedstawienia baletowe, w których tańczył na scenie sam monarcha. Tematem widowisk były wydarzenia mitologiczne, rytmy muzyki nawiązywały do obowiązujących wówczas tańców towarzyskich. Wystawiane były z wielkim przepychem.
W okresie baroku centrum kulturalnym Polski stała się Warszawa. Już w 1620 roku zaczęto wystawiać przedstawienia operowe, a w roku 1628 powstała na dworze królewskim stała scena. Również wiele dworów magnackich i biskupich utrzymywało własne zespoły muzyczne. Z początku działali w Polsce przede wszystkim muzycy włoscy, wkrótce jednak pojawili się również wybitni Polacy, jak Mikołaj Zieleński, Marcin Mielczewski, Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Adam Jarzębski. Polska muzyka była znana i ceniona również poza granicami kraju, a szczególnie lubiane w Europie były polonezy, komponowane także przez Johanna Sebastiana Bacha.
Podobnie jak przy muzyce średniowiecza i renesansu tak i muzykę barokową staramy się współcześnie odtwarzać zgodnie z ówczesnymi praktykami wykonawczymi. Aby osiągnąć brzmienie zbliżone do ówczesnego, używa się w miarę możności instrumentów autentycznych lub ich kopii (albo choćby naturalnych, jelitowych strun). Do muzykowania barokowego najkorzystniejsze są małe, pałacowe wnętrza, bądź kościoły o dużym pogłosie. (Nie są "stylowe" wykonania dzieł barokowych przez ogromne, popularne w romantyzmie zespoły wykonawcze, w wielkich salach koncertowych.) W interpretacjach uwzględnia się zasady znane z dawnych, teoretycznych traktatów muzycznych. Interesujące są również próby odtworzenia ówczesnej praktyki dotyczącej wystawiania oper i baletów. (oświetlenia, kostiumów, maszynerii).
Ulubione instrumenty baroku
W związku ze wzrostem znaczenia muzyki instrumentalnej nastąpił również rozwój i udoskonalanie się instrumentów. Musiały one sprostać nowemu - ozdobnemu i popisowemu, a także pełnemu dramatyzmu stylowi barokowemu. Szczególnego znaczenia nabrały instrumenty smyczkowe; obok viol upowszechniła się zwłaszcza rodzina skrzypiec: skrzypce, altówka, wiolonczela. W Cremonie działały wówczas słynne rodziny lutników: Stradivari, Guarneri i Amati, tworzących instrumenty do dziś uważane za niedoścignione pod względem brzmienia.. Wielką popularnością cieszył się klawesyn i klawikord oraz znacznie rozbudowane w porównaniu z instrumentami renesansowymi organy.
Zapisywanie muzyki
W epoce baroku ustalił się zapis nutowy przypominający naszą współczesną notację. Używano pięciolinii, kreski taktowej, podobnych wartości rytmicznych. Charakterystyczny dla baroku typ akompaniamentu "basso continuo" notowano w postaci linii basowej i cyferek określających odpowiednie funkcje harmoniczne akordów. Wiele wskazówek interpretacyjnych dotyczących dynamiki, artykulacji, tempa i ornamentacji melodii po prostu opuszczano licząc na praktyczną znajomość reguł wykonawczych wśród muzyków.
Kompozytorzy
-
Mikołaj Zieleński
-
Marcin Mielczewski
-
Claudio Monteverdi
-
Girolamo Frescobaldi (1583-1643)
-
Adam Jarzębski
-
Bartłomiej Pękiel (zm. ok. 1670)
-
Jean-Baptiste Lully (1632-1687)
-
Arcangelo Corelli
-
Henry Purcell
-
Grzegorz Gerwazy Gorczycki
-
Antonio Vivaldi
-
Jean-Philippe Rameau (1683-1764)
-
Johann Sebastian Bach
-
Georg Friedrich Haendel
-
Giovanni Battista Pergolesi (1710-1736)
Słynne dzieła
-
Adam Jarzębski Tamburetta
-
Claudio Monteverdi Koronacja Poppei
-
Claudio Monteverdi Orfeusz
-
Arcangelo Corelli Concerto grosso g-moll na Boże Narodzenie
-
Antonio Vivaldi Cztery pory roku
-
Henry Purcell Dido and Aeneas
-
Johann Sebastian Bach Toccata i fuga d-moll na organy
-
Johann Sebastian Bach Wielka msza h-moll
-
Johann Sebastian Bach Koncerty Brandenburskie
-
Johann Sebastian Bach Pasja według Mateusza
-
Georg Friedrich Haendel Mesjasz
-
Georg Friedrich Haendel Serse (Xerxes)
-
Giovanni Battista Pergolesi Stabat mater
