Achilles

Achilles był synem króla Ftyi Peleusa i Nereidy Tetydy. Jego matka z wyroku bogów poślubiła śmiertelnika, ponieważ przepowiednia głosiła, iż jej syn stanie się potężniejszy od swego ojca. Żaden z bogów olimpijskich nie zabiegał więc o względy Tetydy; jej syn Achilles stał się najsławniejszym uczestnikiem legendarnej wojny, ale posadami świata nie wstrząsnął. Był tylko człowiekiem, choć matka w dzieciństwie chciała uczynić go nieśmiertelnym: zanurzała go w wodach Styksu, ale pięta, za którą go trzymała, pozostałą nieodporna na ciosy (dlatego właśnie wyrażenie "pięta Achillesa" oznacza słaby punkt).

Achilles został wychowany w umiłowaniu sławy. Kiedy matka przedstawiła mu dotyczącą go przepowiednię - miał żyć długo, lecz w niesławie, lub krótko, ale otoczony powszechnym podziwem - nie wahał się długo. Wyruszył pod Troję, która według wyroczni nie mogła zostać zdobyta bez jego udziału. Według innych wersji mitu Tetyda ukryła go, przebranego w dziewczęce szaty, wśród dziewcząt na dworze króla Likomedesa. Odnalazł go tam i sprowadził pod Troję mądry król Itaki Odyseusz, który przybył jako kupiec; zauważył, że jedna z dziewcząt nie interesuje się ozdobami i tkaninami, ale z uwagą przygląda się mieczowi, niby przypadkiem porzuconemu między towarami.

Wyruszył zatem Achilles pod Troję na czele swego ludu Myrmidonów i z przyjacielem Patroklosem u boku. Matka wyposażyła go na tę wyprawę w świetną zbroję, kutą ręką Hefajstosa, boskiego kowala.

"Iliada" Homera rozpoczyna się imieniem Achillesa. Heros jest zagniewany: naczelny wódz Achajów Agamemnon obraził go, odbierając mu niewolnicę Bryzeidę. Dlatego Achilles pozostaje bezczynnie w obozie i nie wyrusza na pole walki, na którym dotąd zawsze był zwycięzcą. Ulega jednak prośbom swego przyjaciela: Patroklos nakłada zbroję Achillesa, wsiada do jego rydwanu i rusza do walki. Na początku sam widok rynsztunku Achillesa siał popłoch w szeregach wrogów. Patroklos walczył dzielnie, ale sprzyjający Trojanom Apollo ugodził go w ramię i osłabiony tym ciosem wojownik zginął z ręki Hektora. On właśnie zabrał zbroję Achillesa jako wojenny łup.

Nad nagim ciałem Patroklosa rozgorzała walka, a wiadomość o śmierci przyjaciela dotarła do obozu Achillesa. Powodowany rozpaczą i gniewem, heros pragnie ruszyć do boju, ale jest przecież bez oręża; potężnym krzykiem z achajskich umocnień odstrasza Trojan.

Duma Achillesa ustąpiła teraz pragnieniu zemsty. Król Myrmidonów pogodził się z Agamemnonem, za pośrednictwem matki wyprosił u Hefajstosa nową, znakomitszą jeszcze zbroję i stanął do walki. Szukał przede wszystkim najdzielniejszego z Trojan, Hektora, zabójcy Patroklosa. Odnalazł go wreszcie, ale w Hektorze serce struchlało. Uciekał przed Achillesem, trzykrotnie okrążając mury Troi. Wreszcie, oszukany przez Atenę, która przybrała postać jego brata, stanął do walki. Zginął; przed śmiercią prosił Achillesa, aby jego ciało oddał rodzinie, aby się nad nim nie pastwił. Heros był jednak okrutny i nieubłagany - przekłuł stopy Hektora, przywiązał ciało do wozu i włóczył je tryumfalnie w prochu i pyle, a po powrocie do obozu porzucił pod stosem pogrzebowym Patroklosa.

Zemsta nie przyniosła mu jednak ukojenia, a zbezczeszczenie ciała Hektora nie spodobało się bogom. Toteż Tetyda nakazała synowi powściągliwość. Gdy więc w zdumiewającej scenie z zakończenia "Iliady" do obozu Myrmidonów przybył nocą król Troi Priam, by prosić o wydanie ciała Hektora, Achilles przyjął go serdecznie i łaskawie. Ugościł ucztą, zgodził się przyjąć wykup, pragnął oszczędzić starcowi widoku pohańbionych zwłok Hektora; sam je wreszcie, odziane i namaszczone wonnościami, złożył na wozie Priama. W rozmowie z władcą Troi Achilles rozpoznał podobieństwo ich losów: obaj stracili bliskich; Achilles ujrzał w Priamie postać swojego ojca Peleusa, któremu nigdy nie miał być wyręką ani pomocą. Wiedział wszak, że zginie pod Troją.

Śmierć pod murami miasta z ręki Apollina przepowiedział mu Hektor w chwili jasnowidzenia przed skonaniem. Według różnych wersji mitu trojańskiego Achilles zginął pod Skajską Bramą ugodzony strzałą (zapewne pierwotnie była to strzała zatruta) w kostkę u nogi przez Parysa wspieranego przez Apollina, albo przez samego Apollina, który przybrał na siebie postać Parysa.
W "Iliadzie" nie ma sceny śmierci herosa, w każdym razie upadku Troi Achilles nie oglądał. W "Odysei" jego dusza przebywa już w Hadesie.
Achilles jest człowiekiem dumnym, porywczym, gwałtownym; jego wizerunek w "Iliadzie" zawiera również cechy barbarzyńskie: okrutna pomsta na ciele Hektora, kosztowne ofiary (także z ludzi) składane bogom. Z drugiej jednak strony Achilles brzydzi się kłamstwem i gardzi nawet nieśmiertelnymi bogami, gdy ci kłamią (tak potraktował Apollina, który uratował przed Achillesem swego ulubieńca w ten sposób, że przybrał jego postać i odciągnął herosa z pola walki), jest też niezłomny i wierny w przyjaźni. Stał się więc Achilles greckim wzorem bohatera: odważnego, niezrównanego w boju i dbającego przede wszystkim o sławę. W wielu miejscach Grecji czczono Achillesa jako boga. Podziwiał go i naśladował Aleksander Wielki, który przybył do jego rzekomego grobu i oddał hołd cieniom bohatera.

Z imieniem Achillesa wiąże się szereg motywów i powiedzeń:

• pięta Achillesa to słaby punkt
• ścięgno Achillesa znajduje się nad piętą
• sławna jest tarcza Achillesa opisana w 18 księdze "Iliady", cudownie zdobiona przez Hefajstosa

Imię Achillesa trafiło również do filozofii: jeden z paradoksów Zenona z Elei, które miały dowodzić niemożliwości jakiegokolwiek ruchu, nosi nazwę "paradoksu Achillesa i żółwia" (szybkonogi Achilles nie dogoni powolnego żółwia, jeżeli ten na początku będzie miał choć trochę przewagi; bo zanim Achilles dobiegnie do żółwia, ten postąpi już kilka kroków - i tak w nieskończoność; Zenon z Elei nie przypadkiem wybrał Achillesa na przeciwnika dla ospałego zwierzęcia, gdyż w "Iliadzie" Homera określeniem nierozerwalnie niemal związanym z imieniem Achillesa jest epitet "prędkonogi").