1. Pierwotniaki

	pantofelek

      Jedna szklanka wody z jeziora lub garść gleby może zawierać miliony pierwotniaków - mikroskopijnych organizmów zbudowanych wyłącznie z jednej komórki. Są wśród nich zarówno gatunki, które mają stały kształt jak i takie, które go ciągle zmieniają. Wszystkie żyją w środowisku wodnym lub wilgotnym. Można je spotkać w wodach słodkich i słonych a także w wilgotnej glebie. Niektóre żyją wewnątrz innych organizmów (np. u człowieka) i wywołują różne, czasami bardzo groźne choroby.

      Ponieważ ciało pierwotniaka stanowi jedna komórka wykonuje ona wszystkie czynności życiowe, jakie są potrzebne do normalnego funkcjonowania organizmu. Tymi czynnościami są: odżywianie, oddychanie, wydalanie, rozmnażanie i ruch. Właśnie na podstawie sposobu poruszania się, pierwotniaki dzieli się na trzy grupy: pełzaki, wiciowce i orzęski.

      Pełzaki zwane również amebami, wyglądają jak przezroczyste woreczki z galaretą. Podobnie jak wszystkie komórki, każda ameba jest otoczona błoną komórkową. Wnętrze komórki wypełnia półpłynna, szklista substancja zwana cytoplazmą. W cytoplazmie rozmieszczone są różne struktury kontrolujące wszystkie procesy życiowe komórki. Jądro komórkowe jest jedną z najważniejszych struktur. Najczęściej ma ono kształt kulisty i zajmuje centralną część komórki. Zawiera informacje dotyczące budowy i funkcji komórki. W mikroskopie świetlnym, pod odpowiednio dużym powiększeniem, widać w cytoplazmie drobne ziarenka - są to mitochondria, struktury, w których odbywa się oddychanie komórkowe.
Ameby poruszają się dzięki nibynóżkom Po wysunięciu jednej nibynóżki, pozostała część cytoplazmy przelewa się do jej wnętrza, następnie tworzy się nowa nibynóżka, do której znowu wlewa się cytoplazma itd. W ten sposób ameba "krok po kroku" przemieszcza się. Ten rodzaj ruchu nazywamy amebowatym lub pełzakowatym.

      Wszystkie ameby tak jak i pozostałe pierwotniaki żyją w wodzie. Nawet te, które można spotkać w wilgotnej glebie, przebywają w cieniutkiej warstewce wody wypełniającej przestrzenie pomiędzy ziarenkami piasku. Błona komórkowa otaczająca amebę jest przepuszczalna i woda z zewnątrz nieustannie wpływa do wnętrza pierwotniaka. Ameba podobnie jak większość pierwotniaków gromadzi tę niepotrzebna wodę w specjalnych zbiorniczkach zwanych wodniczkami. Co pewien czas wodniczki kurczą się i wypompowują wodę na zewnątrz komórki. Wodniczki oglądane w mikroskopie świetlnym wyglądają jakby tętniły - stąd ich nazwa wodniczki tętniące. Usuwanie wody wraz z znajdującymi się w niej szkodliwymi produktami jest tym samym co wydalanie moczu z organizmu zwierząt.
Ameba podobnie jak wiele innych pierwotniaków jest cudzożywna, tzn. nie potrafi sama wyprodukować substancji pokarmowych i musi je pobierać ze środowiska zewnętrznego. Zjada głównie bakterie, ale są i takie gatunki, które odżywiają się innymi pierwotniakami. Jeśli ameba trafi na bakterię, otacza ja wypustkami swojego ciała i wciąga do wnętrza komórki. W wyniku tego procesu w cytoplazmie komórki tworzą się kuliste pęcherzyki, w których zostają zamykane pochłonięte bakterie. Pęcherzyki te nazywane są wodniczkami pokarmowymi. W ich wnętrzu obywa się trawienie pokarmu. Wodniczki nieustannie krążą w cytoplazmie, dzięki czemu do każdej części komórki wchłaniane są strawione substancje pokarmowe. Nie strawione resztki pokarmowe, które pozostały we wnętrzu wodniczki są usuwane na zewnątrz komórki. Proces ten odpowiada usuwaniu kału u zwierząt.

      Ciało niektórych gatunków ameb otoczone jest pancerzykiem (skorupką). U pewnych ameb zwanych otwornicami, występują wapienne pancerzyki z licznymi otworkami, przez które są wysuwane wypustki cytoplazmy - nibynóżki, służące do chwytania pokarmu. U innych gatunków ameb pancerzyki mają tylko jeden otwór, z którego wystaje część komórki. Taka ameba przypomina miniaturowego żółwia ze skorupka "na grzbiecie". Przez miliony lat wapienne pancerzyki ameb gromadziły się na dnie mórz i utworzyły grube warstwy. Warstwy te na skutek ruchów górotwórczych i wypiętrzania się nad poziom morza utworzyły skały kredowe.
Ameby rozmnażają się bezpłciowo przez podział komórki na dwie lub wiele komórek potomnych.

      Niektóre ameby mogą być groźne dla człowieka, ponieważ wywołują różne choroby. Jednym z nich jest pełzak czerwonki żyjący w jelicie grubym człowieka i wywołujący czerwonka pełzakową. Objawami tej choroby są m.in. gorączka i ostra biegunka. Uniknąć jej można zachowując podstawowe zasady higieny - myjąc ręce przed każdym posiłkiem, pijąc tylko przegotowaną wodę i unikając picia wody z nie znanych zbiorników (nawet jeśli wydaje się nam, że woda "na oko" jest czysta.

      Wszystkie wiciowce poruszają się przy pomocy jednej lub wielu wici umocowanych z przodu lub z tyłu ciała. Wici znajdujące się z przodu działają podobnie jak śmigło samolotu lub jak ręce pływaka zagarniające wodę do tyłu Jeśli wić znajduje się z tyłu to działa jak płetwa ogonowa ryb lub ogon krokodyla: wykonuje faliste ruchy, popychając komórkę do przodu.
Wśród wiciowców występują zarówno gatunki samożywne jak i cudzożywne. Gatunki samożywne mają w swoich komórkach ciałka zieleni, dzięki którym mogą przy udziale światła słonecznego wytwarzać potrzebne substancje pokarmowe. Najczęściej spotykanym wiciowcem samożywnym jest euglena zielona, która swoją nazwę zawdzięcza obecności zielonego barwnika - chlorofilu, znajdującego się w ciałkach zieleni. Wiciowce cudzożywne odżywiają się podobnie jak inne pierwotniaki. Pobierają pokarm, zamykając go w wodniczkach pokarmowych, gdzie ulega strawieniu. Nie strawione resztki pokarmowe wyrzucane są z wodniczki pokarmowej na zewnątrz komórki. Nadmiar wody wraz ze szkodliwymi produktami jest usuwany przez wodniczki tętniące. Wiciowce rozmnażają się bezpłciowo przez podział podłużny.

      Niektóre wiciowce to groźne pasożyty zwierząt i ludzi. Należą do nich m.in. świdrowce, pasożytujące we krwi i wywołujące u ludzi groźną chorobę zwaną śpiączką afrykańską. Wiciowce te przenoszone są z osoby chorej na zdrową przez krwiopijne muchy tse - tse. Są również takie świdrowce, które wywołują śmiertelną chorobę u bydła w Afryce i Indii.


      U większości tych pierwotniaków rzęski pokrywają całą powierzchnię komórki. Dzięki ich ruchom przypominającym falowanie łanów zboża, orzęski mogą przemieszczać się w toni wodnej. Orzęski, podobnie jak ameby są cudzożywne, a rzęski pomagają im w zdobywaniu pokarmu. W miejscu, na powierzchni pierwotniaka znajduje się zagłębienie pokryte rzęskami, które nieustannie falując tworzą wiry i napędzają pokarm (bakterie lub inne pierwotniaki) na dno zagłębienia. Tam, w identyczny sposób jak u ameb i wiciowców tworzą się wodniczki pokarmowe. Trawienie pokarmu i usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych odbywa się w podobny sposób jak u innych pierwotniaków, z tą tylko różnicą, że usuwanie resztek odbywa się zawsze w tym samym miejscu. Nadmiar wody oraz szkodliwe produkty przemiany materii usuwane są przez wodniczki tętniące. Orzęski rozmnażają się bezpłciowo przez podział poprzeczny.

      Jednym z najpospolitszych gatunków orzęsków jest pantofelek, występujący w drobnych zbiornikach wodnych i często hodowany w laboratoriach dla celów doświadczalnych. Jego nazwa pochodzi stąd, że rzeczywiście ma kształt pantofelka. Innym przedstawicielem orzęsków jest trąbik przypominający wyglądem małą trąbkę. Pierwotniak ten jest właściwie gatunkiem osiadłym, przytwierdzającym się do podłoża specjalną stopką. Może jednak odczepiać się od podłoża i przepływać w inne miejsce.